اصول اخلاقی نشریه
منشور اخلاقی نشریه "پژوهشنامه خراسان بزرگ" بر اساس اصول کمیته اخلاق بینالمللی نشر (COPE ) تدوین شده است. این منشور جهت تعیین وظایف و تعهدات نویسندگان، سردبیر، اعضای هیأت تحریریه و داوران تنظیم شده است:
تعهدات ناشر «نشریه»:
تعهدنامهای است که برخی حدود اخلاقی و مسئولیتهای مربوط به انجام فعالیتهای علمی پژوهشی و چاپ آنها در نشریه پژوهشنامه خراسان بزرگ را ترسیم میکند تا از بروز تخلفات پژوهشی آگاهانه یا ناآگاهانه توسط نویسندگان مقالات پیشگیری نماید.
این منشور برگرفته از «منشور و موازین اخلاق پژوهش» مصوب معاونت پژوهش و فناوری وزارت علوم، تحقیقات و فناوری ایران، موازین انتشاراتی پذیرفتهشده بینالمللی، و تجربیات موجود در حوزه نشریه علمی پژوهشی است.
- سردبیران و اعضای هیئت تحریریه، داوران و نویسندگان نشریه موظف هستند تمام اصول اخلاق پژوهشی و مسئولیتهای مرتبط در زمینه چاپ را دانسته و به آن متعهد باشند. ارسال مقاله توسط نویسندگان، داوری مقالات و تصمیمگیری در مورد قبول یا رد مقاله توسط اعضای هیئت تحریریه، سردبیر و دبیران تخصصی به منزله دانستن و تبعیت از این حقوق میباشد و در صورت احراز عدم پایبندیِ هر یک از این افراد به این اصول و مسئولیتها، نشریه هرگونه اقدام قانونی را حق خود میداند.
- در صورت درخواست نویسندگان مبنی بر اضافه شدن، حذف و یا اصلاح ترتیب نام نویسندگان، و کافی بودن دلایل برای این کار، ناشر باید حتی پس از انتشار مقاله چنین امکانی را در اختیار نویسندگان قرار دهد.
- ناشر موظف است از حقوق معنوی نویسندگان مقاله با توجه به قوانین تکثیر اثر (کپی رایت) محافظت نماید.
وظایف سردبیر و اعضای هیئت تحریریه (Editorials Board Responsibilities'):
سردبیر و اعضای هیئت تحریریه مجله باید حفظ نشریه و ارتقاء کیفیت آنرا هدف اصلی خود قرار دهند.
- سردبیر و اعضای هیئت تحریریه باید در جهت معرفی هرچه بیشتر نشریه در جوامع دانشگاهی و بینالمللی بکوشند و چاپ مقالات از دانشگاههای دیگر و مجامع بینالمللی را در اولویت کار خود قرار دهند؛
- سردبیر و اعضای هیئت تحریریه نباید در چاپ مقالات خود دچار حس سهمخواهی و افراط شوند؛
- اختیار و مسئولیت انتخاب داوران و قبول یا رد یک مقاله پس از کسب نظر داوران بر عهده سردبیر و اعضای هیئت تحریریه مجله است؛
- سردبیر و اعضای هیئت تحریریه مجله بایستی از نظر حرفهای صاحبنظر، متخصص و دارای انتشارات متعدد، و همچنین دارای روحیه مسئولیتپذیری، پاسخگویی، حقیقتجویی، انصاف و بیطرفی، پایبندی به اخلاق حرفهای و رعایت حقوق دیگران باشند و بهصورت جدی و مسئولانه در راستای نیل به اهداف مجله و بهبود مداوم آن مشارکت نمایند؛
- از سردبیر و اعضای هیئت تحریریه انتظار میرود که یک بانک اطلاعاتی از داوران مناسب برای مجله تهیه و بهطور مرتب بر اساس عملکرد داوران آن را بهروز نمایند؛
- سردبیر و اعضای هیئت تحریریه بایستی در انتخاب داوران شایسته با توجه به زمینه تخصصی، سرآمدی، تجربۀ علمی و کاری، و التزام اخلاقی اهتمام ورزند؛
- سردبیر مجله باید از داوریهای عمیق و مستدل استقبال، از داوریهای سطحی و ضعیف جلوگیری، و با داوریهای مغرضانه، بیاساس یا تحقیرآمیز برخورد کند؛
- سردبیر و اعضای هیئت تحریریه مجله باید نسبت به ثبت و آرشیو اسناد داوری مقالات بهعنوان اسناد علمی، و محرمانه نگاه داشتن اسامی داوران هر مقاله اقدام لازم را انجام دهند؛
- سردبیر و اعضای هیئت تحریریه مجله موظف به اعلام سریع نتیجه تصمیمگیری نهایی در مورد پذیرش یا رد مقاله به نویسنده مسئول هستند؛
- سردبیر و اعضای هیئت تحریریه مجله باید کلیه اطلاعات موجود در مقالات را محرمانه تلقی نموده و از دراختیار دیگران قراردادن و بحث درباره جزئیات آن با دیگران احتراز نمایند؛
- سردبیر و اعضای هیئت تحریریه مجله موظفند از بروز تضاد منافع (Conflicts interests) در روند داوری، با توجه به هرگونه ارتباط شخصی، تجاری، دانشگاهی و مالی که ممکن است بهطور بالقوه بر پذیرش و نشر مقالات ارائهشده تأثیر بگذارد، جلوگیری کنند؛
- سردبیر مجله موظف است آثار متهم به عدول از اخلاق انتشاراتی و پژوهشی که از سوی داوران یا به هر نحو دیگر گزارش میشود را با دقت و جدیت بررسی نموده و در صورت نیاز در این خصوص اقدام نماید؛
- سردبیر مجله موظف است نسبت به حذف سریع مقالات چاپشدهای که مشخص شود در آنها «رفتار غیر اخلاقی انتشاراتی و پژوهشی» رخ داده است و اطلاعرسانی شفاف به خوانندگان و مراجع نمایهنمایی مربوطه اقدام نماید؛
- سردبیر و اعضای هیئت تحریریه مجله موظفاند نسبت به بررسی و چاپ سریع اصلاحیه و اطلاعرسانی شفاف به خوانندگان، برای مقالات چاپشدهای که در آنها خطاهایی یافت شده است، اقدام نمایند؛
- سردبیر و اعضای هیئت تحریریه مجله باید بهطور مستمر نظرات نویسندگان، خوانندگان، و داوران مجله در مورد بهبود سیاستهای انتشاراتی و کیفیت شکلی و محتوایی مجله را جویا شوند؛https://publicationethics.org/guidance/endorsed-guidance/international-standards-editors-and-authors-wcri-2010
وظایف داوران (Reviewers’ Responsibility):
- داوران در بررسی مقالات میبایست نکات ذیل را درنظر داشته باشند:
- بررسی کیفی، محتوایی و علمی مقالات به منظور بهبود، ارتقاء کیفی و محتوایی مقالات؛
- اطلاعرسانی به سردبیر نشریه مبنی بر پذیرفتن یا نپذیرفتن داوری (به لحاظ مرتبط نبودن حوزه موضوعی مقاله با تخصص داور) و معرفی داور جایگزین در صورت پذیرفتن داوری؛
- ضرورت در نپذیرفتن مقالاتی که منافع اشخاص، مؤسسات و شرکتهای خاص بهوسیله آن حاصل و یا روابط شخصی در آن مشاهده میشود و همچنین مقالاتی که در انجام، تجزیه و تحلیل یا نوشتن آن مشارکت داشته است؛
- داوری مقالات بایستی بر اساس مستندات علمی و استدلال کافی انجام شده و از اعمال نظر سلیقهای، شخصی، صنفی، نژادی، مذهبی و غیره در داوری مقالات خودداری گردد؛
- ارزیابی دقیق مقاله و اعلام نقاط قوت و ضعف مقاله بهصورتی سازنده، صریح و آموزشی؛
- مسئولیتپذیری، پاسخگویی، وقتشناسی، علاقهمندی و پایبندی به اخلاق حرفهای و رعایت حقوق دیگران؛
- عدم اصلاح و بازنویسی مقاله بر اساس سلیقه شخصی؛
- حصول اطمینان از ارجاعدهی کامل مقاله به کلیه تحقیقات، موضوعات و نقلقولهایی که در مقاله استفاده شده است و همچنین یادآوری موارد ارجاعنشده در تحقیقات چاپشده مرتبط؛
- احتراز از بازگویی اطلاعات و جزئیات موجود در مقالات برای دیگران؛
- داور حق ندارد قبل از انتشار مقاله، از دادهها یا مفاهیم جدید آن به نفع یا علیه پژوهشهای خود یا دیگران یا برای انتقاد یا بیاعتبارسازی نویسندگان استفاده کند. همچنین پس از انتشار مقاله، داور حق انتشار جزئیات را فراتر از آنچه توسط مجله چاپ شده است، ندارد؛
- داور حق ندارد بهجز با مجوز سردبیر مجله، داوری یک مقاله را به فرد دیگری از جمله همکاران هیات علمی یا دانشجویان تحصیلات تکمیلی خود بسپارد. نام هر کسی که در داوری مقاله کمک نموده باید در گزارش داوری به سردبیر ذکر و در مدارک مجله ثبت گردد؛
- داور اجازه تماس مستقیم با نویسندگان در رابطه با مقالات در حال داوری را ندارد. هرگونه تماس با نویسندگان مقالات فقط از طریق دفتر مجله انجام خواهد گرفت؛
- تلاش برای ارائه گزارش «رفتار غیراخلاقی انتشاراتی و پژوهشی» و ارسال مستندات مربوطه به سردبیر نشریهhttps://publicationethics.org/guidance/guideline/ethical-guidelines-peer-reviewers
وظایف و تعهدات نویسندگان (Authors’ Responsibilities'):
- مقالات ارسالی باید در زمینه تخصصی مجله بوده و بهصورت علمی و منسجم، مطابق استاندارد مجله آماده شده باشد؛
- مقالات ارائهشده بایستی پژوهش اصیل (original Research) نویسنده/ نویسندگان مقاله باشد. دقت در پژوهش، گزارش صحیح دادهها و ذکر منابعِ دربردارنده تحقیقات سایر افراد، در مقاله الزامی است؛
- نویسنده/ نویسندگان مسئول صحت و دقت محتوای مقالات خود هستند؛
نکته 1: چاپ مقاله به معنی تأیید مطالب آن توسط مجله نیست؛
- نویسندگان باید در صورت درخواست نشریه دادههای خام، مصاحبهها و یا پرسشنامهها و سایر ابزار بهکاررفته در تحقیق را ارائه و معرفی نماید؛
- در صورتیکه مقاله بیش از یک نویسنده داشته باشد، همۀ نویسندگان باید در تألیف مقاله مشارکت داشته و از محتویات آن مطلع باشند. همچنین همۀ نویسندگان باید مسئولیت مطالب منتشرشده در مقاله را بپذیرند؛
- همۀ نویسندگان مقاله باید در انتخاب نویسندۀ مسئول مقاله (برای مکاتبات بعدی و فرآیندهای بازنگری و اصلاح پیش از انتشار) اتفاقنظر داشته باشند؛
- در صورتیکه مقاله بیش از یک نویسنده داشته باشد، ترتیب ذکر نام نویسندگان باید با توافق همۀ آنها باشد؛
- نویسندگان باید اجازۀ ویرایش زبانی و (در صورت لزوم) محتوایی مقاله را به نشریه بدهند؛
- نویسندگان باید پس از انتشار مقاله موارد احتمالی بروز خطا در مقالۀ منتشرشده را به اطلاع نشریه برسانند و در صورت نیاز برای اصلاح یا حذف مقاله با نشریه همکاری کنند؛
- تحت مجوز دسترسی آزاد، حق مولف برای نویسندگان محفوظ خواهد بود و میتوانند مقالاتشان را در واسپارگاهها آرشیوسازی کنند، اما به دیگران اجازه بارگیری، اشتراکگذاری، نسخهبرداری یا استفاده مجدد اثر را در صورتیکه بهدرستی به آن استناد شود را میدهند؛
- نویسندگان حق «ارسال مجدد (Duplicate Submission)» یک مقاله را ندارند. به عبارت دیگر، مقاله یا بخشی از آن نباید در هیچ مجله دیگری در داخل یا خارج از کشور چاپ شده یا در جریان داوری و چاپ باشد؛
- نویسندگان مجاز به «انتشار همپوشان (overlapping Publications)» نیستند. منظور از انتشار همپوشان، چاپ دادهها و یافتههای مقالات پیشین خود با کمی تغییر در مقالهای با عنوان جدید است؛
- نویسنده/ نویسندگان موظفاند در صورت نیاز به استفاده از مطالب دیگران، آنها را با ارجاعدهی (Citation) دقیق و در صورت نیاز پس از کسب اجازه کتبی و صریح، از منابع موردنیاز استفاده نمایند. هنگامی که عین نوشتههای پژوهشگر دیگری مورد استفاده قرار میگیرد، باید از روشها و علائم نقلقول مستقیم، نظیر گذاشتن آن داخل گیومه (” “)، استفاده شود؛
- ارسال مقاله به منزله آن است که نویسندگان رضایت کلیه پشتیبانیهای پذیرفتهشده در مقاله را جلب کرده و تمامی پشتیبانیهای استفادهشده در مقاله را معرفی نمودهاند.https://publicationethics.org/guidance/endorsed-guidance/international-standards-editors-and-authors-wcri-2010
مصادیق نقض اصول اخلاقی انتشار نویسندگان:
نویسنده/ نویسندگان موظف به احتراز و پرهیز از «رفتارها و عملکردهای غیراخلاقی انتشاراتی و پژوهشی (Research and Publications Misconduct)» هستند. اگر در هر یک از مراحل ارسال، داوری، ویرایش، یا چاپ مقاله در نشریه یا پس از آن، وقوع یکی از موارد ذیل محرز گردد، رفتار غیراخلاقی انتشاراتی و پژوهشی محسوب شده و نشریه حق برخورد قانونی با آنرا دارد:
- جعل دادهها(Fabrication): عبارت است از گزارش مطالب غیرواقعی و ارائه دادهها یا نتیجههای ساختگی بهعنوان نتایج آزمایشگاهی، مطالعات تجربی و یافتههای شخصی. ثبت غیرواقعی آنچه روی نداده است یا جابجایی نتایج مطالعات مختلف، نمونههایی از این تخلف است؛
- تحریف دادهها (Falsification): تحریف دادهها به معنای دستکاری مواد، ابزار و فرایند پژوهشی یا تغییر و حذف دادهها است؛ به نحویکه سبب میگردد تا نتایج پژوهش با نتایج واقعی تفاوت داشته باشند؛
- سرقت علمی (Plagiarism): سرقت علمی به استفاده غیرعمدی، دانسته و یا بیملاحظه از کلمات، ایدهها، عبارات، ادعا و یا استنادات دیگران بدون قدردانی و توضیح و استناد مناسب به اثر، صاحب اثر یا سخنران ایده گفته میشود؛
- اجاره علمی: منظور آن است که نویسنده/ نویسندگان، فرد دیگری را برای انجام پژوهش بهکار گیرد و پس از پایان پژوهش، با دخل و تصرف اندکی آنرا به نام خود به چاپ رساند؛
- انتساب غیرواقعی: منظور انتساب غیرواقعی نویسنده/ نویسندگان به مؤسسه، مرکز یا گروه آموزشی یا پژوهشی است که نقشی در اصل پژوهش مربوطه نداشتهاند؛
- ارسال همزمان: هنگامی است که یک مقاله به دو نشریه ارسال میشود؛
- ارسال دونسخهای (المثنی): هنگامی رخ میدهد که دو یا چند مقاله فرضیات، دادهها و نتایج یکسان دارند؛
- ارسال تکراری (اضافی): به معنی تقسیم یک مطالعه به مقالات متعدد و ارسال آنها است.
سیاست رسیدگی به تخلفات:
درصورتیکه در بررسی اولیه یا فرایند داوری، هرگونه نقض اصول اخلافی یا سرقت علمی برای سردبیر، هیات تحریریه و یا تیم داوران حرفهای نشریه محرز شود، اگر توضیحات نویسنده مسئول قابل توجیه و کافی نباشد – مقاله بلافاصله رد میشود و با توجه به میزان تخلف، ابتدا نویسنده/ گان کتباً توبیخ میشوند. در مواردی که میزان تخلف گسترده باشد، نام نویسنده/ گان در لیست سیاه نشریه قرار خواهد گرفت و در آینده امکان ارسال مقالات دیگر را نخواهند یافت.
چنانچه سرقت علمی پس از انتشار مقاله مشخص و ثابت شود، موضوع توسط دبیران نشریه بررسی میشود و چنانچه میزان سرقت علمی غیرقابل گذشت باشد، هم مقاله از حالت انتشار خارج و بایگانی خواهد شد و هم این مطلب در نخستین شماره بعدی به آگاهی خوانندگان خواهد رسید و نویسنده مسئول ناچار به عذرخواهی کتبی خواهد شد. افزون بر این، مراتب به شورای پژوهشی مؤسسه محل خدمت نویسنده/گان برای اخذ تصمیم مقتضی گزارش خواهد شد.
منابع
- منشور و موازین اخلاق پژوهش مصوب معاونت پژوهش و فناوری وزارت علوم، تحقیقات و فناوری
-
- Committee Publications Ethics in ww.publicatinethics.org
-
بیانیه سیاست هوش مصنوعی
الف) برای نویسندگان
نویسندگان میتوانند از ابزارهای هوش مصنوعی برای کمک به برخی جنبههای غیرمادی تهیه مقاله استفاده کنند:
موارد مجاز استفاده:
- زبان و خوانایی: ابزارهای هوش مصنوعی در فرایند نگارش مقالات، تنها با هدف بهبود خوانایی و کیفیت زبانی اثر مجاز به استفاده می باشد. در نهایت نویسندگان مسئول بررسی و تأیید صحت هرگونه تغییر هستند. استفاده از هوش مصنوعی باید با نظارت و کنترل انسانی انجام شود و نویسندگان موظفاند خروجیهای تولید شده توسط هوش مصنوعی را بهدقت بررسی و ویرایش کنند، زیرا ممکن است حاوی اطلاعات نادرست، ناقص یا مغرضانه باشد.
- مثالهای توضیحی: نویسندگان میتوانند مثالهایی را که توسط هوش مصنوعی برای اهداف توضیحی یا تشریحی تولید شدهاند، در مقاله بگنجانند، مشروط بر اینکه این مثالها به وضوح در مقاله برچسبگذاری و ذکر شوند.
موارد غیرمجاز
- تألیف و تولید محتوا: نویسندگان نباید از ابزارهای هوش مصنوعی برای تولید بخش های اساسی محتوای مقالات، از جمله بخشهایی مانند چکیده، پیشینه پژوهش و مبانی نظری، روششناسی، نتایج یا نتیجهگیری استفاده کنند. مشارکتهای فکری باید کاملاً کار نویسندگان باشد.
- تولید دادهها: ابزارهای هوش مصنوعی را نمیتوان برای ساخت یا شبیهسازی دادهها، تحلیلهای آماری یا یافتهها استفاده کرد. تمام دادههای گزارششده باید از تحقیقات معتبر و قابل تأیید سرچشمه گرفته باشند.
- ایجاد تصویر: تصاویر، شکلها یا تجسمهای تولید شده توسط هوش مصنوعی به دلیل نگرانی در مورد اصالت و رعایت اصول اخلاقی مجاز نیستند.
الزمات افشا:
نویسندگان باید با افزودن عبارتی در انتهای مقاله خود در فایل اصلی مقاله، قبل از فهرست منابع، استفاده از هوش مصنوعی مولد و فناوریهای مبتنی بر هوش مصنوعی را در فرآیند نگارش در بخش جدیدی افشا کنند.
عنوان بخش جدید: اعلامیه هوش مصنوعی مولد و فناوریهای مبتنی بر هوش مصنوعی در فرآیند نگارش.
متن بیانیه:
"در تهیه این اثر، نویسنده(گان) از [نام ابزار / سرویس] به منظور [دلیل] استفاده کردهاند. پس از استفاده از این ابزار/ سرویس، نویسنده(گان) محتوا را در صورت نیاز بررسی و ویرایش کرده و مسئولیت کامل محتوای انتشار را بر عهده میگیرد."
این بیانیه در مورد استفاده از ابزارهای معمول برای بررسی دستور زبان، املا، منابع و غیره صدق نمیکند.
ب)برای سردبیران/ ویراستاران
موارد مجاز :
سردبیران میتوانند از ابزارهای هوش مصنوعی برای وظایف اداری، مانند موارد زیر استفاده کنند:
- ساده سازی گردش کار یا پیگیری پیشرفت مقاله.
- افزایش وضوح ارتباطات در تصمیمات ویراستاری یا دعوت از داوران.
موارد غیرمجاز
- سردبیران. و ویراستاران نباید از این ابزار در فرآیند ارزیابی یا تصمیمگیری یک مقاله استفاده نمایند، زیرا تفکر انتقادی و ارزیابی اولیه مورد نیاز برای این کار خارج از محدوده این فناوری است و این خطر وجود دارد که این فناوری نتیجهگیریهای نادرست، ناقص یا مغرضانه در مورد نسخه خطی ایجاد کند. سردبیر مسئول و پاسخگوی فرآیند ویراستاری، تصمیم نهایی و ابلاغ آن به نویسندگان است.
- از ابزارهای هوش مصنوعی نمیتوان برای تولید محتوای نامههای سردبیر یا مکاتبات بدون نظارت و اعتبارسنجی انسانی استفاده کرد. زیرا ممکن است حاوی اطلاعات محرمانه در مقاله یا نویسندگان باشد. به همین دلیل، ویراستاران نباید نامههای خود را در یک ابزار هوش مصنوعی بارگذاری کنند، حتی اگر فقط به منظور بهبود زبان و خوانایی باشد.
مسئولیت سردبیر:
سردبیران باید در مورد رعایت سیاست های استفاده از هوش مصنوعی اطمینان حاصل کنند:
- اطمینان از اینکه در صورت استفاده نویسندگان از ابزارهای هوش مصنوعی، آن را در مقاله بیان کرده باشند و به هرگونه تناقض یا تعارض اخلاقی در این مورد رسیدگی کنند.
- اطمینان از اینکه فرآیند داوری همتا دقیق و عاری از سوگیریهای ناشی از هوش مصنوعی باقی میماند
ج) برای داوران
داوران میتوانند از ابزارهای هوش مصنوعی برای کمک به تهیه گزارشهای داوری خود استفاده کنند، مانند:
موارد مجاز:
- اصلاح زبان، دستور زبان یا قالببندی برای وضوح و خوانایی.
- تأیید منابع یا اطلاعات واقعی اولیه مربوط به محتوای مقاله.
موارد غیرمجاز:
- داوران نباید از ابزارهای هوش مصنوعی برای ارزیابی محتوای فکری مقاله یا داوری خود استفاده کنند. زیرا تفکر انتقادی و ارزیابی اولیه مورد نیاز برای بررسی همتا خارج از محدوده این فناوری است و این خطر وجود دارد که این فناوری نتیجهگیریهای نادرست، ناقص یا مغرضانه در مورد نسخه خطی ایجاد کند. داور مسئول و پاسخگوی محتوای گزارش داوری است.
- داوران نباید محتوای مقاله را در ابزارهای هوش مصنوعی بارگذاری کنند و محرمانه بودن فرآیند داوری را تضمین کنند. زیرا این امر ممکن است محرمانگی و حقوق اختصاصی نویسندگان را نقض کند و در مواردی که مقاله حاوی اطلاعات شخصی قابل شناسایی باشد، ممکن است حقوق حریم خصوصی دادهها را نقض کند.
- داوران نباید گزارش داوری همتا خود را در ابزار هوش مصنوعی بارگذاری کنند، حتی اگر فقط به منظور بهبود زبان و خوانایی باشد. زیرا ممکن است حاوی اطلاعات محرمانه در مورد محتوای مقاله یا نویسندگان باشد.
مسئولیتها
از داوران انتظار میرود هرگونه سوءاستفاده احتمالی از ابزارهای هوش مصنوعی توسط نویسندگان، مانند محتوای تولید شده توسط هوش مصنوعی یا دادههای ساختگی، را شناسایی و گزارش کنند و به تیم تحریریه هشدار دهند. داوران باید در طول فرآیند داوری، محرمانگی را رعایت کنند.