کارکردهای اقتصادی طاحونه‌های طرق در دورۀ قاجار

فارابی, شهین

doi:10.22034/jgk.2026.470849.1214

کارکردهای اقتصادی طاحونه‌های طرق در دورۀ قاجار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

شهین فارابی

استادیار، گروه تاریخ، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه پیام‌نور، ایران

10.22034/jgk.2026.470849.1214

چکیده

طاحونه (آسیاب) به‌عنوان یکی از سازه‌های مهم بشری در طول تاریخ، علاوه بر رفع بخش مهمی از نیازهای روزمره در جوامع شهری و روستایی، کانون تجمع تمدن‌های تاریخی و زمینه‌ساز رونق اقتصادی، اشتغال‌زایی و آبادانی عمومی بوده است. طاحونه‌های طرق، به‌واسطه جایگاه مهمی که در میان موقوفات آستان قدس رضوی در خراسان داشته‌اند، از نظر کارکردهای اقتصادی و به‌عنوان بخشی مهم از منابع درآمدی آستانه در قالب اموال اجاره‌ای، قابل‌بررسی هستند. سؤال اصلی پژوهش حاضر این است که طاحونه‌های طرق از نظر اقتصادی چه جایگاهی در رونق و آبادانی این منطقه و، در حوزه‌ای گسترده‌تر، در میان موقوفات آستان قدس رضوی داشته‌اند؟ بر اساس مطالعات کتابخانه‌ای و سندی، بخشی از نتایج تحقیق نشان می‌دهد که طاحونه‌های این منطقه، به‌ویژه میرعلیشیر و میرشیخم، به‌عنوان مهم‌ترین طاحونه‌های طرق، با ایجاد چرخه اقتصادی، نقش مهمی در ارتقای معیشت ساکنان منطقه و تداوم سکونت و رونق اقتصادی آن ایفا کرده‌اند. هرچند این طاحونه‌ها در پاره‌ای موارد، به‌دلیل تخریب و فرسودگی بخش‌های مختلف یا خشکسالی و کم‌آبی‌های فصلی رودخانه طرق، نیازمند تعمیرات و رسیدگی فوری بوده و هزینه‌هایی را بر آستانه تحمیل می‌کرده‌اند، به‌دلیل اهمیت آن‌ها در تأمین نان، به‌عنوان غذای اصلی مردم منطقه و شهر مشهد، و تأثیر مثبتشان بر تداوم و تحول زیست منطقه، بخشی از درآمدهای نقدی و غیرنقدی آستان قدس رضوی در بخش اجاره موقوفات را در دوره قاجار تأمین می‌کرده‌اند و با وجود چالش‌های اقتصادی آستانه در این دوره، تا حد زیادی با حل‌وفصل مشکلات، از وقفه و تعطیلی طولانی‌مدت آن‌ها جلوگیری می‌شده است.

کلیدواژه‌ها

طاحونه

طرق

آستان قدس رضوی

کارکرد اقتصادی

دوره قاجار

موقوفات

موضوعات

جغرافیای تاریخی، فرهنگ، اجتماع، تاریخ و تمدن خراسان بزرگ

عنوان مقاله English

The Economic Functions of Tahouns of Torogh in the Qajar Era

نویسنده English

shahin farabi

Assistant Professor, Department of History, Faculty of Social Sciences, Payame Noor University, Iran

چکیده English

The watermill (āsīyāb) is one of the important human-made structures throughout history. In addition to meeting a significant part of the needs of urban and rural societies, it has served as a center of historical civilizations and contributed to economic prosperity, employment, and public welfare. Given the significant position of the Toroq watermills among the endowments of Astan-e Qods Razavi in Khorasan, their economic functions as an important source of the shrine’s revenues in the form of leased properties merit examination. The main question of this research is: What was the economic position of the Toroq watermills in the prosperity and development of this region and, more broadly, among the endowments of Astan-e Qods Razavi? Based on library and documentary studies, the findings indicate that the watermills of this region, particularly Mir-Ali Shir and Mir-Sheikhm, the two most important Toroq watermills, played a significant role in improving the livelihoods of local residents, maintaining settlement, and promoting regional economic prosperity by creating an economic cycle. In some cases, however, the watermills required urgent repairs and attention because of damage to various parts, drought, and seasonal water shortages in the Toroq River, thereby imposing costs on Astan-e Qods. Nevertheless, owing to their importance in supplying bread, the staple food of the population of the region and Mashhad, and their positive impact on the continuity and transformation of regional life, they contributed to the cash and non-cash revenues of Astan-e Qods Razavi through the leasing of endowments during the Qajar period. Despite the shrine’s economic challenges during this period, the resolution of problems largely prevented prolonged interruptions and closures of the watermills.

کلیدواژه‌ها English

watermill

Toroq

Astan-e Qods Razavi

economic function

Qajar era

endowments

Organization of Libraries, Museums and Documents Center of Astan Quds Razavi(sakmagh): 41045, 41655; 410655; 324445; 37893; 14065; 42578; 38692; 42578; 3045; 913111;130502; 12857; 32445; 41045; 43037; 13725; 30459

Ahmadzadeh, F., Karimian, H., & Talebian, M. H. (2022). Water mills: Socio-economic structure in Hawraman mountain region during Qajar and Pahlavi period. Social History Studies, 12(2), 3-26. (In Persian with English abstract). https://doi.org/10.30465/shc.2023.42674.2401

Bal’ami, A. A. M. (1965). Translation of Tarikh Tabari. Tehran, Iran: Iranian Culture Foundation.

Boloukbashi, A. (2009). Living in your own culture and looking at other’s culture. Tehran, Iran: Gol Azin.

Daneshyar, M., & Kazembeygi, M. A. (2015). Famine in Khorasan in 1288 AH: background, process and economic consequences. History and Culture, 47(1), 113-135. (In Persian with English abstract). https://doi.org/10.22067/history.v47i11.41232

Etemad al-Saltaneh, M. H. (1992). Khaterat Etemad al-Saltenah Newspaper. Tehran, Iran: Amir Kabir.

Farabi, Sh. (2023). A comparative study of Zahir al-Islam’s economic initiatives, the Custodian of Astan Quds Razavi (1334-1335 AH and 1338-1339 AH). Documentary and Archival Studies Research, 1(2), 223-250. (In Persian with English abstract). https://doi.org/10.30481/psa.2023.361509.1019

Ghazali, I. M. (1954). Farsi schools (corrected by A. Eghbal). Tehran, Iran: Ebn Sina Bookstore.

Golestaneh, A. H. (2017). Mojmal al-Tawarikh. Tehran, Iran: Tehran University Press.

Juzajni, A. A. (1994). Tabaghat Naseri. Vol.1. Tehran, Iran: Donyayeh Ketab.

Kazembeygi, M. A. (2020). Mismanagement in the Qajar Iran: Āstān-i Quds-i Radhawī Organization, Administration of the Shrine of Imam Ridhā (AS), 1916-1918/1334-1335 AH. Quarterly Journal of Social History Research, 10(1), 247-272. (In Persian with English abstract). https://doi.org/10.30465/shc.2020.27882.1995

Khanykov, N. V. (1996). Memoir on the southern part of Central Asia (A. Yaghmaei & A. Bigonah, Trans.). Mashhad, Iran: Behnashr.

Mehrizi, M. (2011). Torogh over history. Qom, Iran: Sahl.

Modarres Razavi, M. T. (1999). The chronicle of events of Mashhad. Mashhad, Iran: Islamic Research Foundation of Astane Quds Razavi.

Naghizadeh, M. (2003). The features of water in the Iranian culture and its impact on the formation of environmental space. Journal of Environmental Studies, 29(32), 71-92. (In Persian with English abstract). https://jes.ut.ac.ir/article_11090.html

Najafzadeh, A., & Ghasabi Gazkouh, J. (2021). The economic history of Mashhad from the Naseri Era to the Islamic Revolution. Mashhad, Iran: Municipality of Mashhad.

Naser al-Din Shah Qajar. (1982). Khorasan travelogue. Tehran, Iran: Babak.

Nezami Arouzi Samarghandi. (1990). Chahar Maghaleh. Tehran, Iran: Amir Kabir.

Papli Yazdi, M. (1985). (Mills that work with aqueduct water), Journal of Mashhad Faculty of Literature and Human Sciences,71,3-30.

Rafifar, J., Gharbi, M., & Zarghi, M. (2015). Milling and representation of lower classes social relations in rural communities: Investigating mills and milling phenomena at the Hassan Abad Village, Sheshtamad, Sabzevar, Khorasan Razavi, Iran. Social Studies and Research in Iran, 4(3), 375-407. (In Persian with English abstract). https://doi.org/10.22059/jisr.2015.56199

Rivière, C. (2006). An introduction to anthropology (N. Fakouhi, Trans.). Tehran, Iran: Ney.

Seyed Ghotbi, S. M. (2019). The news of Khorasan in the periodicals of the Qajar Era. Vol.1. Gom, Iran:

Talaei, Z., & Samiei, Sh. (2017). A sign of old Mashhad through historical documents. Mashhad, Iran: Organization of Libraries, Museums and Documents Center of Astan Quds Razavi.

Velayaati, S., & Kamkar Yazd Nejad, M. (2008). The study of the effects of dams on the quality and quantity of underground water of detrital fan of the lowest area. Journal of Geography and Regional Development Research Journal, 6(2), 167-185. (In Persian with English abstract). https://doi.org/10.22067/geography.v6i11.4284

Wilson, A. (1968). SW. Persia, a political officers diary (H. Saadat Nouri, Trans.). Tehran, Iran: Vahid.

Yate, C. E. (1986). Khurasan and Sistan (Gh. Roshani Zafaranlou & M. Rahbari, Trans.). Tehran. Iran: Yazdan.

Yousefifar, Sh., Mahboub Farimani E., Fatemi Moghaddam, Z. (2016). The relationship between the owner and the tenant in the waghf lands and properties of Astan Quds Razavi in the Safavid Era. Journal of Historical Studies, 27(1), 44-66. (In Persian) http://ganjineh.nlai.ir/article_2208_eda181e2a929548b120ada05ca0d2486.pdf

URL 1: https://mashhadchehreh.shahraranews.ir