پژوهشنامه خراسان بزرگ

پژوهشنامه خراسان بزرگ

بازخوانی تحولات سیاسی نیشابور بر پایة داده‌های سکه‌شناختی از سدة سوم تا سال‌های آغازین سده پنجم قمری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار، گروه تاریخ، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
2 دکترای تحصصی، تاریخ ایران بعد از اسلام، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
3 استاد گروه تاریخ، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
4 استادیار گروه تاریخ، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
10.22034/jgk.2026.584697.1338
چکیده
نیشابور به‌عنوان یکی از کانون‌های مهم ضرب سکه در سده‌های نخستین اسلامی، نقشی بی‌بدیل در تحولات سیاسی شرق جهان اسلام داشته است. بااین‌حال، روایت تاریخی این دوره عمدتاً بر گزارش‌های مکتوبِ متأخر استوار است که متأثر از حذفیات، تناقضات و گاه دیدگاه‌های مورخان هستند. پژوهش حاضر با هدف بازسازی دقیق‌تر و مستندتر تاریخ سیاسی نیشابور در بازۀ مرگ هارون‌الرشید (۱۹۳ ق) تا سال‌های آغازین سدۀ پنجم قمری، به‌روش تاریخی تطبیقی و با محوریت سکه‌شناسی، به مقایسۀ نظام‌مند داده‌های ۷۷ سکۀ ضرب نیشابور با گزارش‌های منابع سنتی پرداخته است. پرسش اصلی آن است که سکه‌ها چه داده‌های جدید، تکمیلی یا تصحیح‌کننده‌ای دربارۀ توالی حکمرانان، مناسبات قدرت و دگردیسی‌های ایدئولوژیک این شهر ارائه می‌دهند؟ یافته‌ها نشان می‌دهد: نخست، شش والی ناشناخته (از جمله عثمان، نصر بن سعد) که نامشان در منابع ثبت نشده، آشکار شدند. دوم، ادعاهایی مانند «همۀ سکه‌های طاهریان با نام خلیفه است» (فرای) نقض شد و فقدان سکه به نام یعقوب لیث صفاری، روایت تسلط او بر نیشابور را با تردید مواجه ساخت. سوم، تاریخ اخذ القاب (ذوالیمینین) و وقایع کلیدی (قدرت‌گیری رافع بن هرثمه، کور شدن منصور بن نوح) دقیق‌تر تعیین گردید. چهارم، دگردیسی ایدئولوژیک در سکه‌های علویان (حذف نام خلیفه) و سکۀ اسماعیلی حسین بن علی مرورودی (بیعت با خلیفۀ فاطمی) مستند شد. نتایج پژوهش، این گزاره را تأیید می‌کند که تحلیلِ تطبیقی سکه‌ها با متون تاریخی، نقشی تعیین‌کننده در بازسازی جزئی‌نگر تاریخ سیاسی نیشابور دارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Revisiting the Political Developments of Nishapur Based on Numismatic Data (3rd–early 5th centuries AH / 9th–early 11th centuries CE)

نویسندگان English

Yazdan Farrokhi 1
Saeed Soleimani 2
Hooshang Khosrobeigi 3
Abdallah Sajedi 4
1 Associate Prof. Department of History, Payame Noor University, Tehran, Iran.
2 Ph.D., Post-Islamic Iran History, Payame Noor University, Tehran, Iran
3 Professor.Department of History, Payame Noor University, Tehran, Iran
4 Assistant Professor of History, Payame Noor University, Tehran, Iran
چکیده English

Nishapur, a major early Islamic mint center, played an unparalleled role in the political history of the eastern Islamic world. However, the traditional narrative relies mainly on later written accounts affected by omissions and contradictions. This study reconstructs a more precise political history of Nishapur from the death of Hārūn al-Rashīd (193 AH/809 CE) to the early 5th century AH. Using a comparative historical method centered on numismatics, it systematically compares data from 77 Nishapur coins with reports from traditional sources. The main question is: what new, complementary, or corrective information do the coins provide regarding the succession of rulers, power relations, and ideological transformations in this city? The findings reveal: first, six previously unknown governors (including 'Uthmān and Naṣr b. Saʿd) are identified. Second, established claims — such as Frye's assertion that “all Tahirid coins bear the caliph's name” — are refuted, and the absence of any coin bearing Yaʿqūb b. al-Layth al-Ṣaffār's name challenges the narrative of his domination over Nishapur. Third, the dates of honorific titles (Dhū al-Yamīnayn) and key events (the rise of Rāfiʿ b. Harthama, the blinding of Manṣūr b. Nūḥ) are determined more precisely. Fourth, ideological transformations are documented in Zaydi 'Alid coins (omission of the caliph's name) and in the Ismaili coin of Ḥusayn b. 'Alī al-Marwarrūdhī (pledging allegiance to the Fatimid caliph). The results confirm that comparative analysis of Nishapur's coin legends with historical texts plays a decisive role in reconstructing a detailed political history of Nishapur.

کلیدواژه‌ها English

Nishapur
Numismatics
Tahirids
Samanids
Zaydi ‘Alids
Ismailiyya

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 17 شهریور 1405

  • تاریخ دریافت 09 تیر 1405
  • تاریخ بازنگری 30 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 17 شهریور 1405