تجربه فضایی و ادراک حسی: بازخوانش فضا در معماری (نمونه موردی: مسجد گوهرشاد)

نوع مقاله : تاریخ معماری خراسان بزرگ

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری گروه معماری، واحد بین‌المللی کیش، دانشگاه آزاد اسلامی ،جزیره کیش، ایران.

2 استادیار، گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب، ایران

3 استادیار، گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران غرب، ایران

چکیده

انسان دارای ادراکات و تجربیات متمایزی در فضاهای گوناگون به‌واسطه حرکت و فعالیت است، اما در اغلب گفتمان‌های معماری، حرکت انسان در فضا و ادراکاتش از محیط پیرامون به لحاظ بصری، فیزیکی و ذهنی کمتر موردتوجه قرار گرفته است. حال هدف اصلی پژوهش حاضر، تبیین درک تجربه فضایی در مسجد گوهرشاد عناصر مادی و حرکت در فضای این مسجد است تا بدین طریق بتوان کیفیت فضایی رخ‌داده در این مسجد را در مساجد معاصر بازنمایی کرد. در این راستا، فرضیه مطرح در نیل به این هدف این است که میان تجربه فضایی و ادراکات حسی رابطه‌ای مستقیم برقرار است و عناصر مادی مسجد گوهرشاد موجب شکل‌گیری این رابطه می‌شوند. بنابراین پژوهش حاضر با استفاده از طرح پژوهش کیفی با رویکرد فلسفی، استدلال استقرائی و رویه کتابخانه‌ای و بازدیدهای میدانی به این نتیجه رسید که تجربه فضایی در این مسجد ضرورتاً چندحسی است و کالبد این مسجد به‌نحوی ساخته و پرداخته شده که حواس پنج‌گانه مخاطبان را درگیر خودش می‌نماید. همچنین تجربه فضایی از فضای معماری داخلی و خارجی مسجد گوهرشاد اصولاً یک حادثه حسی مشمول حرکت است. از این‌رو، گذر از محیط‌های این مسجد، تجربه‌های گوناگونی را به زائر القاء می‌نماید.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Spatial experience and sensory perception: rereading the space in architecture (Case study: Goharshad Mosque)

نویسندگان [English]

  • Payam Dadfar 1
  • Leily Karimifard 2
  • Fariborz Dolatabadi 3
1 PhD Student, Department of Architecture, Islamic Azad University, Kish International Branch, Iran
2 Assistant Professor, Department of Architecture, Faculty of Art and Architecture, Islamic Azad University, South Tehran Branch, Iran
3 Assistant Professor, Department of Architecture, Faculty of Art and Architecture, Islamic Azad University, West Tehran Branch, Tehran, Iran
چکیده [English]

Man has different perceptions and experiences in different spaces due to movement and activity, but in most architectural discourses, human movement in space and his perceptions of the environment are less considered visually, physically and mentally. Therefore, in the present study, the research method of philosophical approach and inductive reasoning has been used with the aim of explaining the understanding of spatial experience in Timurid mosques through material elements and movement in space so that the spatial quality of mosques of this period can be represented in contemporary mosques. The hypothesis is that there is a direct relationship between spatial experience and sensory perceptions and the material elements of Timurid mosques form this relationship. The results of studies show that the spatial experience in Goharshad Mosque is multi-sensory and the body of this mosque is built in a way that engages the five senses of pilgrims. The visual sense is dynamic according to the material elements in the space and always seeks to explore in its dynamic nature, and every element and part of this mosque and even each of the spaces attracts the eyes of pilgrims to understand the hidden meaning. A large number of perceptions are simultaneously experienced with the presence and walking in the spaces of this mosque. Since the spatial experience of the architectural space of Goharshad Mosque is a sensory event subject to movement, passing through the environments of this mosque induces various experiences to the pilgrim. This is because the movement of pilgrims in the spaces of this mosque is done in the form of physical, imaginary and visual movement.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Space
  • spatial experience
  • Sensory Perceptions
  • spatial movment
  • Goharshad mosque
  1. بخارایی، صالحه. (1394). «فضامندی: وجوه، حدود و عوامل تأثیرگذار». صفه. (شماره 69)، 18-5.
  2. بهشتی، سید محمد. (1389). مسجد ایرانی، مکان معراج مؤمنین. تهران: روزنه.
  3. دادفر، پیام؛ و همکاران. (1399). «تبیین تأثیر تجربه فضایی مساجد بر ترمیم روان (مطالعه مورد مسجد گوهرشاد)». پژوهشنامه خراسان بزرگ. (شماره 1)، 38-16.
  4. دری، علی؛ و غلامرضا طلیسچی. (1397). «کرانمندی و بیکرانی ساختار فضایی معماری اسلامی ایران در مساجد دوران صفوی (نمونه موردی: مسجد شیخ لطف اله و امام اصفهان)». پژوهش‌های معماری اسلامی. (شماره 19)، 38-19.
  5. سلطانی، مهرداد؛ و همکاران. (1391). «تطبیق نقش الگو و مفاهیم مبتنی بر تجربه در فضای معماری».  باغ نظر. (شماره 21)، 14-3.
  6. سوهانگیر، سارا؛ و محمدرضا نصیرسلامی. (1393). «الگوهای خلق فضا در معماری با تکیه‌بر پارادایم‌های نظری پسامدرن». باغ نظر. (شماره 28)، 78-65.
  7. صیاد، امیرحسین؛ و همکاران. (1398). «فضامندی و بدن آگاهی: بازخوانش مفهوم فضا در تجربۀ معماری نمونۀ موردی: موزۀ هنرهای معاصر تهران». باغ نظر. (شماره 75)، 82-71.
  8. ضرغامی، اسماعیل؛ و سید محمد بهروز. (1394). «نقش و مفهوم فضا در بازآفرینی نظریه معماری و علوم اجتماعی». مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی. (شماره 2)، 99-81.
  9. فرهوشی. بهرام. (1380). «بی‌توجهی به فضا در معماری». معمار. (شماره 5). 82-71.
  10. فغفوری، رباب؛ و حسن بلخاری‌قهی. (1394). «بررسی تطبیقی مضمون کتیبه‌های مسجد گوهرشاد و مبانی اعتقادی شیعه در دوره تیموری و صفوی». نگره. (شماره 35)، 17-4.
  11. فکوهی، ناصر. (1383). انسان‌شناسی شهری. تهران: نشر نی.
  12. گلستانی، سعید. (1396). «جستاری در مفهوم پیوستگی فضا و روند تحولات آن در مساجد ایران». هنرهای زیبا. (شماره 4)، 44-29.
  13. محمدی، علیرضا؛ و ابراهیم فیروزی‌مجنده. (1395). «تحلیل فضایی مسجد در شهر اردبیل در دوره معاصر». مطالعات شهری. (شماره 17)، 66-55.
  14. مهدی‌نژاد، جمال‌الدین؛ و همکاران. (1397). «بررسی تطبیقی آسیب‌شناسی معیارهای طراحی مساجد مبتنی بر نحوه سازماندهی فضایی (نمونه موردی: مساجد سنتی معاصر، مدرن)». شهر ایرانی اسلامی. (شماره 31)، 74-63.
  15. نوروز برازجانی، ویدا. (1397). روش‌شناسی پژوهش کیفی. تهران: یادآوران.
  16. Anderson, S. (2001). Seductive Interaction Design: Creating Playful, Fun, and Effective User Experiences. New Riders: Berkeley, CA.
  17. Casey, E. S. (2012). Remembering: A Phenomenological Study. Bloomington: Indiana University Press.
  18. Diller, S. (2005). Making Meaning: How Successful Businesses Deliver Meaningful Customer Experiences. New Riders: Berkeley, CA
  19. Exner, U; and D. Pressel. (2009). Basics Spatial Design. Berlin: Birkhäuser Press.
  20. Merleau-Ponty, M. (2005). Phenomenology of Perception. (C.Smith, Trans.). London: Routledge.
  21. Nodder, C. (2013). Evil by Design: Interaction Design to Lead Us into Temptation. John
  22. Wiley & Sons, Indianapolis.
  23. Norman, D. (1989). The psychology of Everyday Things. New York: Basic.
  24. Shedroff, N. (2009). Experience Design 1.1: a Manifesto for the Design of Experiences. New Riders, Indianapolis
  25. Tschumi, B. (2012). Events:The Turning Point in Architecture Concepts: Red is Not a Color. New York: Rizzoli.
  26. Weinschenk, S. (2011). 100 Things Every Designer Needs to Know about People. New Riders: Berkeley, CA.
  27. URL 1: https://www.iranhotelonline.com/blog/post-1473 
  28. URL 2: http://www.hajij.com/fa/islamic-countries-and-sects/holy-places/item/1665-1392-10-07-07-39-47