دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع)پژوهشنامه خراسان بزرگ2251-6131176320260916Paintings of the buildings of the Holy Shrine of ʿAlī ibn Mūsā al-Riżā(as) (from Ṣafavid to Qājār)Paintings of the buildings of the Holy Shrine of ʿAlī ibn Mūsā al-Riżā(as) (from Ṣafavid to Qājār)25225310.22034/jgk.2026.546999.1296FAمصطفیلعل شاطریاستادیار، گروه باستان‌شناسی و تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه دولتی نیشابور، ایران0000-0003-0236-8274الههمحبوب فریمانیHead of Documents Department Organization of Libraries. Museums and Documentation Astaneh Quds Razavi, Mashhad, Iran0009-0004-7943-5839Journal Article20250914Among the complementary decorative elements in sacred places and religious buildings, the use of painting is considered significant. This research aims, from a descriptive-analytical perspective and based on documents, to identify the identity of active painters in the complex of the shrine of ʿAlī ibn Mūsā al-Riżā (the eighth Shiʿa Imām buried in Mashhad) during the Ṣafavid (970-1148 AH), Afshārid (1149-1211 AH), and Qājār (1212-1344 AH) periods. The present study seeks to answer the following questions: Who were the active painters during these periods, and what roles did they play in which areas, and what interactions did they have with the shrine complex? The findings indicate that during the Ṣafavid period, there were eight painters (seven short-term and one permanent). In the Afshārid period, there were three painters (one short-term and two permanent), and in the Qājār period, there were ten painters (eight short-term and two permanent), along with two painting apprentices who collaborated with the shrine complex. In all three periods, the painters of the shrine may be divided into two main categories: those responsible for conservation tasks such as groundwork, surface covering, and preliminary coloring, and those responsible for creating Islamic-geometric patterns with various colors and sometimes gilding.Among the complementary decorative elements in sacred places and religious buildings, the use of painting is considered significant. This research aims, from a descriptive-analytical perspective and based on documents, to identify the identity of active painters in the complex of the shrine of ʿAlī ibn Mūsā al-Riżā (the eighth Shiʿa Imām buried in Mashhad) during the Ṣafavid (970-1148 AH), Afshārid (1149-1211 AH), and Qājār (1212-1344 AH) periods. The present study seeks to answer the following questions: Who were the active painters during these periods, and what roles did they play in which areas, and what interactions did they have with the shrine complex? The findings indicate that during the Ṣafavid period, there were eight painters (seven short-term and one permanent). In the Afshārid period, there were three painters (one short-term and two permanent), and in the Qājār period, there were ten painters (eight short-term and two permanent), along with two painting apprentices who collaborated with the shrine complex. In all three periods, the painters of the shrine may be divided into two main categories: those responsible for conservation tasks such as groundwork, surface covering, and preliminary coloring, and those responsible for creating Islamic-geometric patterns with various colors and sometimes gilding.دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع)پژوهشنامه خراسان بزرگ2251-6131176320260916The transition from Pishdādiān mythological period to the Kayānids dynasty in the language of archaeology; An Investigating in Relationship between a Severe Drought and Iron Age transformations in Central Asia and the other lands adjacent to the Iranگذار از دوره اساطیری پیشدادی به کیانی به زبان باستان‌شناسی؛ پیامدهای یک خشک‌سالی سخت و تحولات عصر آهن در آسیای مرکزی و دیگر سرزمین‌های همجوار فلات ایران25225410.22034/jgk.2026.362236.1082FAسورنافیروزیدانشجوی دکتری باستان‌شناسی دوره تاریخی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه مازندران0000-0001-5858-8706رضامهرآفرینگروه باستان شناسی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران0000-0003-1005-7222سیدرسولموسوی حاجیاستاد گروه باستان شناسی دانشگاه مازندران
ریاست دانشکده هنر و معماری0000-0002-3672-8541Journal Article20220918According to the mythological history of Iran,,the two dynasties of Pishdādiān and Kayānids are located along each other, and the Pishdādiān period is known as the first stage of Iranian traditional history. How a transition of power occurred from the first period to the second dynasty is an issue that the content of the texts related to mythological history have not clearly addressed, and the issue has only been raised in such a way that the royal throne remained empty and when Kavād. the founder of Kayānids dynasty sat on it. What is the purpose of this study, firstly, is to examine the possible chronology for some components related to the Kayānids period, whose historicity and their impact on the documented historical periods have been proven. The most important of these components is the analysis of the time of Zoroaster's appearance and the first evidences related to his thoughts. Then, based on the statistical data documented in the texts, a possible and compatible chronology of mythological periods and based on the language of archaeology (possible adaptations with field evidence) has been investigated and developed. The upcoming research showed that there is a significant connection between the issue of power transition and change of reign between mythological dynasties and the effects of a very large and widespread drought in the last quarter of the second millennium in West Asia.پیرو تاریخ اساطیری ایران، دو سلسله پیشدادیان و کیانیان در امتداد هم قرار دارند و دوره پیشدادی، نخستین مرحله از تاریخ ایرانیان شناخته می‌شود. این که چگونه یک انتقال قدرت از دوره اول به سلسله دوم رخ داده است، موضوعی است که محتوای متون مرتبط با تاریخ اساطیری، به صورت روشن به آن نپرداخته‌اند و مساله تنها به این صورت مطرح شده است که تخت شاهی تهی ماند و کی قباد، بنیادگر دودمان کیانی بر آن نشست. آن چه در این مقاله در جایگاه هدف مطالعه تعریف شده، بررسی موضوع تاریخ‌مندی مستقل و امکان ارتباط بخشی از محتوای تاریخ اساطیری ایران با یک رخداد اقلیمی در اواخر هزاره دوم پیش از میلاد است. از این رو، در این مقاله نخست بررسی امکان زمان‌دهی به برخی از مولفه‌های مرتبط با دوره کیانی است که میزان تاریخ‌مندی آنها و تاثیرگذاری‌شان بر ادوار مستند تاریخی اثبات شده است. مهمترین این مولفه‌ها، واکاوی زمان ظهور زرتشت و نخستین شواهد در ارتباط با اندیشه‌های او است . سپس بر مبنای داده‌های آماری مستندشده در متون، به بررسی و تدوین یک گاه‌نگاری ممکن و منطبق از ادوار اساطیری و بر مبنای زبان باستان‌شناسی (تطبیق‌های ممکن با شواهد میدانی) پرداخته شده است. پژوهش پیش رو نشان داد که میان موضوع جابجایی قدرت و تغییر حکومت بین سلسله‌های اساطیری و اثرات یک خشک‌سالی بسیار بزرگ و گسترده در ربع آخر هزاره دوم در آسیای غربی ارتباطی معنی‌دار برقرار است.دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع)پژوهشنامه خراسان بزرگ2251-6131176320260916Shahrukh’s Eastern Diplomacy; Solutions And Achievements Of The Timurids In Relations With Chinaایلچی‌گری شرقیِ شاهرخ؛ راهکارها و دستاوردهای تیموریان در روابط با چین25225510.22034/jgk.2026.425239.1185FAابوالحسنفیاض انوشگروه تاریخ و ایرانشناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.0009-0005-5475-9439Journal Article20240111The information provided by Persian historical sources about the relations between Iran and China (Khata) during the Timurid period is mainly related to the reign of Amir Timur and Shah Rukh. These relations, which were formed under the influence of two simultaneous events, i.e. the formation of the Timur dynasty in Iran and the establishment of the Ming Empire in China, changed direction over two decades from an unbalanced and antagonistic form to a situation based on cooperation and mutual respect. The main issue of this article is why this change of direction. Historical evidence indicates that this change in relations was a result of the policy adopted by Shahrukh's government. Shahrukh, by continuing the movement of diplomatic delegations and intelligently using religious solutions, made the achievements that were mainly economic and cultural on those orderly relations and the atmosphere of relations balanced. Knowing about the contents of Chinese sources that simultaneously addressed this phase of the relations between the two countries can complement the information provided by Persian sources. Therefore, by using the contents of the book "Ming Shi" (Ming History), an attempt is made to shed light on these relations from the perspective of the Chinese side. The research method in this article is a constructionist method and independent of theory. In this method, the basic assumption is that the content of the sources is sufficient to draw and meaningfully construct the reality of the past.اطلاعاتی که منابع تاریخی فارسی از روابط ایران و چین (ختا) در دوره تیموریان عرضه می‌کنند عمدتاً مربوط به دوران زمامداری امیرتیمور و شاهرخ است. این مناسبات که تحت تأثیر دو واقعه همزمان یعنی شکل‌گیری سلسلة تیموریان در ایران و استقرار امپراتوری مینگ در چین شکل گرفت طیِ دو دهه از شکلی نامتوازن و مخاصمت‌آمیز به وضعیتی مبتنی بر همکاری و احترام متقابل تغییر جهت داد. مسأله اصلی این مقاله چراییِ این تغییر جهت است. این پژوهش با استناد به شواهد تاریخی نشان می‌دهد که این تغییر جهت در مناسبات، برآمده از خط مشیی بود که حکومت شاهرخ اتخاذ کرد. شاهرخ با استمرار بخشیدن به رفت‌وآمد هیأت‌های سفارتی (ایلچی‌گری) و استفاده هوشمندانه از راهکارهای دینی، دستاوردهایی را که عمدتاً اقتصادی و فرهنگی بودند بر آن مناسبات مترتّب و فضای مناسبات را متوازن ساخت. اطلاع از مندرجات منابع چینی که همزمان به این مقطع از روابط دو کشور پرداخته‌اند می‌تواند تکمیل کنندة اطلاعاتی باشد که منابع فارسی در اختیار می‌نهند. از این‌رو با استفاده از مندرجات کتاب "مینگ شی" ( تاریخ مینگ ) تلاش می‌شود به این مناسبات از چشم‌انداز طرف چینی نیز پرتوی افکنده شود. روش تحقیق در این مقاله روش بازساخت‌گرا (Constructionism) و فارغ از نظریّه است. در این روش فرض اساسی این است که محتوای منابع برای ترسیم و بازساختِ معنا‌دارِ واقعیتِ گذشته از کفایت لازم برخوردار است.دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع)پژوهشنامه خراسان بزرگ2251-6131176320260916The historical shift from Sunni to Shi'ism in Greater Khorasan, focusing on the life and works of Attar Neyshaburi.چرخش تاریخی از تسنن به تشیع در خراسان بزرگ با تکیه بر زندگی و آثار عطار نیشابوری25225910.22034/jgk.2026.496436.1241FAپیمانابوالبشریاستادیار گروه تاریخ تشیع، دانشکده ادبیات و علوم انسانی ،دانشگاه نیشابور، ایران0000-0001-8841-6470مریمکوثریفارغ التحصیل کارشناسی ارشد تاریخ تشیع از دانشگاه نیشابورJournal Article20241231Attar Neyshaburi was one of the prominent poets of the 6th century AH in the Islamic world. In his era, sectarian conflicts disrupted the order of large cities such as Neyshaburi. Although the Sheikh considered himself a Shafi'i in the traditional sense, he did not neglect the Na'at of the Shiite Imams in order to extinguish the fire of religious prejudices by adhering to tolerance through religious balance and tolerance. The purpose of the present study, relying on the descriptive-analytical method, is to examine the qualitative emphases of Na'at in Attar's works (Asrar-nameh, Ilah-nameh, Mukhtar-nameh, Mantiq-al-Tayr, Masab-nameh and Tazkir-al-Awliya), which shows that this Iranian elite's language in the text has turned towards the repeated and extreme Na'at of Imami Shia values and norms, which is unparalleled in Shafi'i discourse. The explicit reference to the fundamental concepts of text and guardianship, imamate, infallibility of the Imam, intercession and recourse to the Imams, naming Imam Hussein (AS), cursing the perpetrators of the Ashura incident, mentioning the Shaqshaqiyyah sermon, and other components, especially in his later works, indicate that Attar changed his religion to Shiism at the end of his life, taking into account the preference and dense qualitative and quantitative range of the Naat of the Ahl al-Bayt (AS). Also, despite the taqiyyah that is developed in the text of his works, he reveals the fundamental changes in the religious context of Nishapur from Shafi'ism to Shiism in the heart of Greater Khorasan. Exploring his life through his works as a representativeعطار نیشابوری از شاعران برجستـۀ سدۀ ششم هجری در جهان اسلام بود. در عصر او درگیری‌های فرقه‌ای ، نظم شهرهای بزرگ همچون نیشابور را مختل ساخت. شیخ بااینکه در معنای سنتی، خود را شافعی می‌دانست، از نعت ائمه شیعه غافل نماند تا با توازن‌بخشی و تسامح دینی، آتش تعصبات دینی را با تمسک به رواداری خاموش نماید. هدف از پژوهش حاضر با تکیه‌بر روش توصیفی-تحلیلی، بررسی تأکید‌های کیفی نعت در آثار عطار (اسرار‌نامه، الهی‌نامه، مختارنامه، منطق‌الطیر، مصیبت‌نامه و تذکره‌الاولیاء) است که نشان می‌دهد این نخبه ایرانی، زبانش در متن به‌سوی نعت مکرر و افراطی ارزش‌ها و هنجار‌های شیعه امامی چرخیده است که در گفتمان شافعی، این حجم از نعت، نظیر ندارد. اشاره آشکار به مفاهیم اصولی نص و ولایت، امامت، عصمت امام، شفاعت و توسل به ائمه، نام بردن از امام حسین(ع)، مؤلفه‌ها، به‌ویژه در آثار متأخرش، بیانگر این مطلب است که عطار در اواخر عمر با در نظر گرفتن ترجیح و گستره متراکم کیفی و کمی نعت اهل‌بیت(ع)، مذهب خویش را به تشیع تغییر می دهد. همچنین باوجود تقیه که در متن آثار او بسط یافته، تحولات اساسی را در بافت دینی نیشابور از شافعی گری به تشیع در قلب خراسان بزرگ آشکار می کند. کاوش در زندگی او از طریق آثارش به عنوان نماینده بخش مهم و قابل اعتنایی از جامعه شهری نشان می دهد که مردم عادی نیز به رهبری شیوخ روحانی و نخبگان معاصر خویش به آرامی آماده چرخش و پذیرای تغییرات دینی بودند که نشانه های آن در سده های بعدتر ظاهر می شود.دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع)پژوهشنامه خراسان بزرگ2251-6131176320260916Educational institutions of the Astan Quds: Transition from tradition to modernityنهادهای آموزشی آستان قدس؛ عبور از سنت به مدرنیته25226010.22034/jgk.2026.544844.1293FAعلینجف زادهاستادیار گروه تاریخ دانشگاه بیرجند، ایران0000-0002-6147-511Xکاظمجهانگیری کلاتهکارشناس اطلاع رسانی تالار محققان اسناد سازمان کتابخانه‌های آستان قدس رضویمحبوبهفرخنده زادهگروه معارف اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهدJournal Article20250916The Maktab-Khaneh (Traditional School) of Sayyid Orphans was one of the oldest and most prominent schools in the city of Mashhad, with its origins dating back to the era of Shah Tahmasp Safavi. This maktab-khaneh holds a significant place in the history of religious education within Astan Quds Razavi and the transition from traditional to modern educational styles in Mashhad. Established near the shrine of Imam Reza with the aim of educating orphaned children, particularly Sayyids, it continued its operations through various endowments until the late Qajar period, eventually transforming into a modern school.<br><br>The main research question revolves around the transformation of the educational system in Astan Quds from a maktab-khaneh to a modern school, the transition from tradition to modernity, and the challenges associated with this process.<br><br>Findings from this research, based on archival documents and press sources, indicate that in 1319 AH, Nasir al-Mulk, influenced by modern schools such as Hemmat and the Adab journal, attempted to convert the Maktab-Khaneh of Sayyid Orphans into a modern school. However, his reform efforts remained incomplete. Later, in 1327 AH, Sadr al-Mamalek, as part of his reforms in Astan Quds, renovated the Maktab-Khaneh of Sayyid Orphans and reopened it as Madreseh-ye Sadriyeh in Bagh-e Tawliat. This school marked the transition from the traditional maktab-khaneh system to a modern educational institution, undergoing changes in management, teaching methods, and curriculum.مکتب‌خانه ایتام سادات از مدارس قدیمی و برجسته شهر مشهد بود، که پیشینه‌اش به دوره شاه طهماسب صفوی باز می-گشت. مکتب‌خانه‌ای که در تاریخ آموزش نهاد مذهبی آستان قدس رضوی و عبور از سبک سنتی و مدرن جایگاه مهمی در مشهد دارد. این مکتب‌خانه با هدف آموزش کودکان یتیم به‌ویژه سادات در کنار حرم رضوی تاسیس شد و با بهره‌گیری از موقوفات متعدد تا اواخر دوره قاجار به حیات خود ادامه داد، و در نهایت به مدرسه تبدیل شد. مسئله اصلی پژوهش چگونگی تحول نظام آموزشی در آستان قدس از مکتب‌خانه به مدرسه و عبور از سنت و مدرنیته و چالش‌های آن است. یافته‌های این پژوهش که براساس اسناد و منابع آرشیوی و مطبوعاتی انجام گرفته‌است، نشان می‌دهد از سال 1319ق. نصیرالملک تحت تاثیر مدارس جدید نظیر همت و نشریه ادب تلاش کرد مکتب‌خانه ایتام سادات را به شکل مدرسه‌ای جدید درآورد ولی اقدام اصلاحی‌اش تکمیل نشد. سپس صدرالممالک ضمن اصلاحات آستان قدس در سال 1327ق. مکتب‌خانه ایتام سادات را نوسازی و با نام مدرسه صدریه در باغ تولیت بازگشایی کرد. مدرسه‌ای که در گذار از نظام سنتی به مدرن از مکتب‌خانه به مدرسه تبدیل شد و مدیریت، شیوه آموزش و محتوای درسی آن تغییر کرد. این مدرسه به‌عنوان نمادی از پیشرفت آموزشی با تمرکز در تعلیم سادات علاوه بر تهیه وسایل و لوازم کمک آموزشی از محل موقوفات گسترده، به متعلمین آن مستمری می‌داد و سرآغاز فعالیت مدارس جدید در آستان قدس بود.دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع)پژوهشنامه خراسان بزرگ2251-6131176320260916The reasons for the establishment of the Nir al-Dawlah dynasty in Nishapur during the Qajar era and its consequencesعلل استقرار حکومت خاندان نیرالدوله در نیشابور عهد قاجار و پیامدهای آن25226110.22034/jgk.2026.565536.1310FAسیدحسنحسینیاستادیار گروه تاریخ و سیره اهل بیت علیهم السلام و انساب بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی0009-0001-1989-7220Journal Article20251211During the Qajar dynasty, most Qajar princes ruled one of the regions of Iran. The Nir al-Dowleh family, who were descendants of Parviz Mirza, son of Fath Ali Shah Qajar, were considered the most important ruling family of Nishapur during this period. This research, in the style of historical research, with a descriptive-analytical approach, using sources such as memoirs, newspapers, documents, and oral history and analyzing them, answers the question: What were the reasons for the establishment and continuation of the rule of the Nir al-Dawlah dynasty in Nishapur during the Qajar period, and what were the consequences of this continuation? The research findings indicate that the geographical location and suitable climate of Neyshabur, the numerous properties and high income from these properties, the influence of this family in the court, their relative connection with the Qajar Shah, and the encouragement and willingness of the central government, were influential in the continuation of this family's rule over Neyshabur. Although the rule of the Nir al-Dawlah family over Nishapur was accompanied by the development of the city and the prosperity of agriculture in the land, in some cases it led to the seizure of private and government properties. The injustice and oppression of the rulers of this family, coupled with unusual taxation of the people, placed additional pressure on the people of this region. The separation of the Nishapur government from Khorasan, Independence along with tyranny intensified them. and the Constitutional Revolution also failed to reduce their authoritarian rule.در عهد سلطنت قاجارها، اغلب شاهزادگان قاجاری حکومت یکی از مناطق ایران را در دست داشتند. خاندان نیرالدوله که از نسل پرویزمیرزا؛ فرزند فتحعلی‌شاه قاجار بودند، مهمترین خاندان حکومت‌گر نیشابور در این دوره به شمار می‌روند. این پژوهش به سبک تحقیقات تاریخی، با رویکرد توصیفی – تحلیلی، با بهره‌گیری از منابعی چون خاطرات، روزنامه‌ها، اسناد و تاریخ شفاهی و تحلیل آنها به این پرسش پاسخ می‌دهد که علل استقرار و تداوم حکومت خاندان نیرالدوله در نیشابور، در دورۀ قاجار چه بود و این تداوم چه پیامدهایی داشت؟ یافته‌های پژوهش بیانگر آن است که موقعیت جغرافیایی و اقلیم مناسب نیشابور، املاک متعدّد و درآمد زیاد این املاک، نفوذ این خاندان در دربار، پیوند نسبی آنها با شاه قاجار و تشویق و تمایل حکومت مرکزی، بر تداوم حاکمیت این خاندان بر نیشابور تأثیرگذار بود. هرچند حاکمیت خاندان نیرالدوله بر نیشابور، با آبادانی شهر و رونق کشاورزی در این سرزمین همراه بود، اما در مواردی به تصرف املاک شخصی و دولتی منجر شد. حاکمیت طولانی این خاندان در مواردی با اجحاف و مالیات‌گیری نامتعارف از مردم عجین شد. تفکیک حکومت نیشابور از خراسان و وابستگی مستقیم آن به تهران، استقلال حاکمیتی همراه با استبداد این خانواده را تشدید کرد و انقلاب مشروطه نیز نتوانست از حاکمیت استبدادی آنها بر این سرزمین به‌طور گسترده بکاهد.دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع)پژوهشنامه خراسان بزرگ2251-6131176320260916A Historical and Documentary Study of the Structure and Function of Astan Quds Razavi in Leasing Endowed Properties during the Qajar Period (Case Study: Endowments of Khorasan and Mashhad)بررسی تاریخی و اسنادی ساختار و عملکرد آستان قدس رضوی در اجاره املاک وقفی دوره قاجار (مطالعه موردی موقوفات خراسان و مشهد)25226210.22034/jgk.2026.545057.1294FAزهرافاطمی مقدمدانشجوی دکترا، گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایرانهادیوکیلیگروه آموزشی تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهدالههمحبوب فریمانیپژوهشگر آستان قدس رضوی مشهد ایران0009-0004-7943-5839Journal Article20250907Since the establishment of the administrative structure of the Razavi Shrine, one of the major challenges has been the organization and management of endowed properties. The large and growing number of waqf assets, their geographical spread, and diverse usage have posed significant difficulties in their administration. Leasing these properties emerged as a common method for organizing and economically utilizing them, playing a crucial role in the waqf management system. The aim of this article is to examine the methods of leasing the endowed properties of Astan Quds Razavi during the Qajar period and to analyze the factors influencing this process. Based on historical sources and documents, the study seeks to answer how the leasing of endowed properties was managed during this era. For a more precise analysis, and in light of the changes following the Constitutional Revolution, the Qajar period is divided into two phases: pre- and post-constitutional. Findings indicate that prior to the revolution, property leasing was conducted according to customary and religious rules under the supervision of shrine and waqf custodians; however, after the revolution, administrative reforms placed this process under direct government oversight, often through the Ministry of Education and Endowments or the Governor of Khorasan. Overall, the leasing practices were shaped by the managerial capacity of custodians and the prevailing political, economic, and social conditions. The research method employed is library-based, with a focus on comparative and analytical examination of sources, particularly archival documents.از آغاز شکل‌گیری تشکیلات اداری حرم رضوی، یکی از مسائل پیش رو، ساماندهی و مدیریت املاک وقفی بود. تعداد زیاد و روزافزون رقبات وقفی، گستره جغرافیایی و تنوع کاربری آنها، چالش‌هایی را در اداره این املاک به همراه داشت. به‌عنوان یکی از روش‌های رایج برای ساماندهی و بهره‌برداری اقتصادی، اجاره دادن این املاک، نقش مهمی در نظام مدیریت موقوفات ایفا می‌کرد. هدف این مقاله بررسی شیوه‌های اجاره املاک وقفی آستان قدس رضوی در دوره قاجار و تحلیل عوامل مؤثر بر این فرآیند است. پژوهش حاضر با تکیه بر منابع و اسناد تاریخی، در پی پاسخ به این پرسش است که اجاره املاک وقفی در این دوره چگونه مدیریت می‌شده است. برای تحلیل دقیق‌تر و با توجه به تغییراتی رخ داده پس از مشروطه، دوره قاجار به دو بازه زمانی پیش و پس از مشروطه تقسیم شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که پیش از مشروطه، اجاره املاک بر اساس قواعد عرفی و شرعی و تحت نظارت متولیان آستان و وقف انجام می‌شد؛ اما پس از مشروطه، با اعمال اصلاحات اداری، این فرآیند تحت نظارت مستقیم حکومت و از طریق وزارت معارف و اوقاف و گاه والی خراسان صورت می‌گرفت. در مجموع، نحوه اجاره این املاک تابعی از توان مدیریتی متولیان و شرایط سیاسی، اقتصادی و اجتماعی زمان بوده است. روش تحقیق در پژوهش حاضر کتابخانه‌ای و تطبیق و تحلیل منابع به ویژه منابع اسنادی است.