دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) پژوهشنامه خراسان بزرگ 2251-6131 16 61 2026 03 16 Revision and comparative study of historical texts and archaeological evidence in Herat musalla complex بازنگری و مطالعه تطبیقی متون تاریخی و شواهد باستان شناختی در بناهای مصلی هرات 245456 10.22034/jgk.2024.420585.1159 FA فرشته آذرخرداد دانشگاه مازندران 0009-0006-3630-0007 حسن هاشمی زرج آباد دانشیار گروه باستان شناسی دانشگاه مازندران 0000-0002-7115-2859 Journal Article 2023 10 15 Herat has been one of the most important cities of Khorasan in most of the historical periods, but undoubtedly, the peak of its prosperity is related to the Timurid period .Herat Musalla complex is a collection of architectural structures, which was built during the era of Shahrukh and later during the time of Sultan Husayn Bayqara, As one of the key site of the Timurid era, this site has received less attention from researchers due to the lack of field observations and archaeological excavations. Now, one of the tools that can help authors in recreating Musalla structures is first-hand historical texts such as the works of historians and geographers. Therefore, the authors try to recreate the spaces of the Musalla architecture by examining documents, including historical sources, and also to match the information of the texts with archaeological evidence. The results of examining the sources and the limited archaeological evidence indicate that among the three mosque structures in Herat, Goharshad Madrasa is the only one that does not match the texts with the ancient evidence. هرات در بیشتر دوره های تاریخی از مهم ترین شهرهای خراسان بوده، اما بی تردید اوج رونق و شکوفایی آن مربوط به دوره تیموریان است. در زمان شاهرخ رنسانس فرهنگی سراسر خراسان و ماوراء النهر را فرا گرفت و تبعا شهر هرات از این رخداد بی بهره نبود. مصلی هرات مجموعه ای از سازه های معماری با بنیاد فرهنگی – مذهبی می باشد که در عصر شاهرخ و بعد از آن در زمان سلطان حسین بایقرا در هرات ساخته شده است . مصلی هرات به دلیل انهدام عامدانه دولت بریتانیا در سال 1885، تنها از آن 5 مناره و آرامگاه گوهرشاد بیگم باقی مانده است. این مجموعه به عنوان یکی از مجموعه های شاخص دوران تیموری به دلیل قلت مشاهدات میدانی و کاوش های باستان شناختی کمتر مورد توجه پژوهشگران بوده است. اکنون یکی از ابزاری که می تواند به نگارندگان در بازآفرینی سازه های مصلی یاری کند، متون تاریخی دست اولی چون آثار تاریخ نویسان و جغرافی نویسان می باشد . بنابرین نگارندگان سعی بر آن دارند که با بررسی اسنادی ، و با روش توصیف و تحلیل به بازآفرینی فضاهای معماری مصلی هرات و همچنین به تطبیق اطلاعات متون با شواهد باستان شناختی بپردازند. نتایج حاصله از بررسی متون و شواهد محدود باستان شناختی ، حاکی از آن است که از سه سازه مصلی هرات ، مسجد گوهرشاد و آرامگاه سلطان حسین بایقرا دارای مطابقت بین متن و شواهد باستان شناختی می باشد و تنها مدرسه گوهرشاد است که دارای عدم انطباق متون با شواهد موجود است.