دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) پژوهشنامه خراسان بزرگ 2251-6131 16 59 2025 08 23 The situation of Ziya-e Sultani in Khorasan and Transoxiana (From the beginning of the Abbasids to the fall of the Samanids) وضعیت ضیاع سلطانی در خراسان و ماوراءالنهر (از آغاز عباسیان تا سقوط سامانیان) 111 130 228329 10.22034/jgk.2023.367649.1084 FA علی نجف زاده استادیار، گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران 0000-0002-6147-511X محمد تقی ایمانپور استاد گروه تاریخ، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایراناستاد، گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران 0000-0002-8458-4618 Journal Article 2022 11 01 Ziya-e Sultani was the lands belonging to the Abbasid caliphate, which included various types such as Zia Khasa, Abbasi, Faratiyah, and Mustahdesah. The ownership and income of Ziya-e Sultani was exclusive to the caliphs.These properties were mostly in Iraq and Khuzestan, but there were also in other regions such as Khorasan, Transoxiana and Fars. After the fall of the Umayyads, these properties were transferred to the Abbasids, and then during two centuries of going ups and coming downs, they were greatly reduced during the Samanid period. Although a lot of researches have been conducted on the condition of Khorasan during the Abbasid period, but no research has been done on Land ownership and Ziya-e Sultani. Therefore, based on ancient sources and descriptive-analytical method, in the present research, an attempt has been made to answer questions about the way of emergence, characteristics, causes of growth and then reduction of Ziya-e Sultani wastage in Khorasan and Transoxiana. It seems that the Ziya-e Sultanate in Khorasan and Transoxiana was created and developed by the confiscation of Umayyad properties and other opponents and rebels in the first half of the Abbasid caliphate. Then, from the second half of the Abbasid caliphate and simultaneously with the Tahirian and Samanid governments, their size and importance were reduced due to their handing over in the form of vassalage and sale. ضیاع سلطانی، زمینهای متعلق به خلافت عباسی بود که شامل انواع مختلفی نظیر ضیاع خاصه، عباسی، فراتیه و مستحدثه میشد. مالکیت و درآمد ضیاع سلطانی مختص خلفا بود. این املاک بیشتر در عراق و خوزستان بودند، اما در سایر مناطق نظیر خراسان، ماوراءالنهر و فارس نیز وجود داشت. این املاک بعد از سقوط امویان به عباسیان منتقل شد و سپس طی دو قرن فراز و نشیب فراوان در دورۀ سامانیان، به‌شدت کاهش یافت. با وجود پژوهشهایی دربارۀ وضعیت خراسان در دورۀ عباسیان، اما درباره زمینداری و ضیاع سلطانی تحقیقی صورت نگرفته است. در پژوهش حاضر تلاش شده با تکیه‌بر منابع و مطالعه کتابخانهای و روش توصیفی-تحلیلی به پرسشها درباره شیوۀ پیدایش، ویژگی‌ها، علل رشد و سپس کاهش ضیاع سلطانی در خراسان و ماوراءالنهر پاسخ داده شود. به نظر میرسد ضیاع سلطانی در خراسان و ماوراءالنهر با مصادره املاک امویان و سایر مخالفان و شورشیان در نیمۀ اول خلافت عباسیان پدید آمد و توسعه یافت. سپس از نیمۀ دوم خلافت عباسیان و همزمان با حکومت طاهریان و سامانیان به دلیل واگذاری آن‌ها به شکل اقطاع و همچنین فروش، از وسعت و اهمیتشان کاسته شد.

https://jgk.imamreza.ac.ir/article_228329_6f441d4906abd98791d106d47e7a6d2c.pdf