دانشگاه بین‌المللی امام رضا (ع) پژوهشنامه خراسان بزرگ 2251-6131 16 58 2025 05 22 A study of the wak motif with emphasis on manuscript illustrations from the 8th to the 10th century AH مطالعۀ نقش‌مایۀ واق با تأکید بر نگاره‌های نسخ خطی قرن هشتم تا دهم هجری قمری 111 128 228040 10.22034/jgk.2025.452075.1193 FA کبری دادمحمدی استادیار، گروه نقاشی، دانشکده هنر، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران 0000-0002-3679-3976 Journal Article 2024 05 01 Traditional motifs are typically rooted in religious beliefs, cultural traditions, or mythology. Over time, these motifs have served as sources of artistic inspiration and have been incorporated into various forms of decorative arts. The Wāq-Wāq tree is a motif formed through the fusion of human and animal figures with vegetal designs. References to this tree or the "Island of Wāq" appear in the works of Muslim geographers, who located it in eastern regions such as China and India. However, some scholars argue that after the Ghaznavid conquest of parts of India, this motif was introduced into Persian decorative art by Iranian intellectuals, including Ferdowsi and Al-Biruni, and gradually gained prominence. This development is often attributed to Islamic prohibitions on figurative representation, which compelled traditional designers to devise alternative methods for depicting human and animal forms. The Wāq-Wāq tree is the origin of the decorative Wāq motif. This motif first appeared during the Seljuk period in manuscript illustrations and book ornamentation, and by the 8th century AH (14th century CE), it became one of the seven fundamental principles of Persian painting. This study examines the various forms of the Wāq motif and analyzes its visual and compositional characteristics based on Persian manuscript illustrations from the 8th to 10th centuries AH (14th to 16th centuries CE). The primary research question is: How was the Wāq motif represented in Persian manuscripts from the 8th to 10th centuries AH? The research adopts a descriptive-analytical approach, with data collected through documentary and library-based methods. The findings reveal that the imagery of the Wāq-Wāq tree inspired artists' creative imaginations, leading to the integration of vegetal designs with animal and human heads in numerous artworks. Ultimately, this motif became one of the seven foundational principles of decorative art in Persian painting. نقش‌مایه‌های سنتی غالباً در باورهای مذهبی، فرهنگ و یا اسطوره‌ها ریشه دارند. این نقش‌مایه‌ها با گذشت زمان منبع الهام هنرمندان گردیده و در انواع مختلف هنرهای صناعی از آن‌ها استفاده می‌شده است. درخت واق نقشی است که از تلفیق و ترکیب نقوش انسانی و حیوانی با نقوش گیاهی شکل گرفته است. در آثار جغرافی‌دانان مسلمان به درخت یا جزیره واق اشاره‌شده که محل آن در نواحی شرقی مانند چین و هند عنوان شده است. بااین‌وجود، بعضی از پژوهشگران عقیده دارند که بعد از فتح بخشی از سرزمین هند توسط حاکمان غزنوی این نقش‌مایه به‌وسیله اندیشمندان ایرانی ازجمله ابوالقاسم فردوسی و ابوریحان بیرونی در هنر تزیینی ایران ظهور پیداکرده و به‌تدریج گسترش یافته است. دلیل این امر را نیز ممانعت و تحریم صورتگری توسط دین اسلام می‌دانند که موجب گردیده تا طراحان نقوش سنتی به دنبال روشی جهت ارائه نقوش انسانی و حیوانی باشند. درخت واق منشأ پیدایش نقشمایه تزیینی واق است. نقش‌مایۀ واق نخستین‌بار در دورۀ سلجوقی در نگارگری و کتاب‌آرایی مورد استفاده قرار گرفت و از قرن هشتم هجری به بعد رسماً به یکی از اصول هفتگانه نقاشی ایران تبدیل شد. این پژوهش با هدف مطالعه فرم‌های مختلف نقش‌مایۀ واق و آشنایی با ویژگی‌های ظاهری و ترکیبی این نقشمایه بر اساس نگاره‌های نسخ خطی ایران در قرن‌های هشتم تا دهم هجری قمری انجام شده است. سؤال اصلی پژوهش حاضر این است که در نسخه‌های خطی قرن هشتم تا دهم هجری قمری، نقش‌مایه واق به چه شکل‌هایی به‌کار رفته است؟ روش تحقیق در این پژوهش توصیفی-تحلیلی و گردآوری اطلاعات به شیوه اسنادی و کتابخانه‌ای انجام شده است. نتایج نشان می‌دهد که تصویر درخت واق مورد الهام ذهن خلاق هنرمندان قرارگرفته و موجب شده است تا ترکیبات گیاهی با سر جانوران و سر انسان بر روی آثار فراوانی نقش ببندد و درنهایت به‌عنوان نقش‌مایۀ واق جزو هفت اصل نقوش تزیینی آثار هنری ایران شود.

https://jgk.imamreza.ac.ir/article_228040_cecd7cbba046821581a4231c15153d88.pdf