دانشگاه بین المللی امام رضا علیه السلام پژوهشنامه خراسان بزرگ Iran 22516131 7 29 2019 01 26 Case study of layout, script and decorative arrays in the opening pages of Safavid and Qajar Qurans available in two collections of Astan Quds Razavi Library and the Library of Parliament مطالعه موردی صفحه آرایی ،خط و آرایه های تزئینی در صفحات افتتاح قرآنهای صفوی و قاجار موجود در دو مجموعه کتابخانه آستان قدس رضوی و کتابخانه مجلس شورای اسلامی 62 45 FA سمیه کوه جانی گوجی کارشناسی ارشد ارتباط تصویری ومدرس موسسه آموزش عالی فردوس، مشهد علیرضا شیخی استادیار گروه صنایع دستی، دانشکده هنرهای کاربردی، دانشگاه هنر،تهران 2018 03 03 Book layout is an important pillar of the Iranian-Islamic culture, which constitutes a basis for innovations and developments in scribing and decorating Quranic manuscripts. Two collections of Astan Quds Razavi and Library of Parliament preserve exquisite Quranic manuscripts belonging to the Islamic period, which possess special artistic and aesthetic principles along with great spiritual value. This study aims to identify the features of layout, script and decorative arrays in the opening pages of the Qurans in Safavid and Qajar eras in the mentioned collections. This paper seeks to find answers regarding the method of layout, script and illumination of Safavid and Qajar Qurans and also their similarities and differences. To this end, a qualitative approach using a descriptive-analytical method was applied while examining library documents and observing the codices. According to research findings, in the division of the opening pages of the Qajar Qurans, epigraph inscription has been abundantly used and a special place was granted to decoration in these pages. Naskhi has become the common script to write Qurans and other scripts including Sols and Riqa’ have been used in top and bottom inscriptions. Innovative compositions and proper application of arabesque and khataei show the development of illumination in the Safavid period and natural designs and underrepresentation of arabesque became a feature of illumination in the Qajar era, which is attributed to the influence of west on the Iranian art. Safavid illuminators added to the beauty of pages by combining arabesque and khataei designs with each other and using other colors like azure and golden. In the Qajar period, in addition to the aforesaid designs, Shah Abbasi flowers and vermilion color decorated a major part of the space. Scribes and illuminators of tenth to fourteenth centuries AH applied combinations of form and color thanks to their sublime wisdom so that the opening pages can represent the beauty of the Word of God and invitation to it for the readers. کتاب‌آرایی از ارکان مهم فرهنگ ایرانی اسلامی بوده که محور اصلی و بستر مهم ابداعات و تحولات کتابت و تزئین قرآن‌های خطی را رقم زده است. دو مجموعه آستان قدس رضوی و کتابخانه مجلس شورای اسلامی، قرآن‌های نفیس خطی قابل توجهی متعلق به دوران اسلامی در خود محفوظ دارند که علاوه بر ارزش والای معنوی، دارای اصول زیباشناسی هنری ویژه‌ایست. هدف از این پژوهش شناخت ویژگی‌های صفحه‌آرایی، خط و آرایه‌های تزئینی در صفحات افتتاح قرآن‌های عصر صفوی و قاجار مجموعه‌های مذکور است. نوشتار حاضر به دنبال پاسخ‌هایی در چگونگی صفحه‌آرایی، خط و تذهیب قرآن‌های دوره‌های صفوی و قاجار و نقاط افتراق و اشتراک آن در این دو دوره بوده‌است که برای دستیابی بدان از رویکردی کیفی، به روش توصیفی - تحلیلی با بررسی اسنادکتابخانه‌ای و مشاهده مصاحف بهره برده‌‌است. بنا بر یافته های پژوهش، تقسیم‌بندی صفحات افتتاح قرآن‌های دوره قاجار در استفاده وافر از کتیبه سرلوح است که جایگاهی ویژه برای تزیین در صفحه افتتاح قائل شده است. خط نسخ ، خط متداول تحریر قرآن شده و از سایر خطوط چون ثلث و رقاع در کتیبه‌های صدر و ذیل استفاده شده است. ترکیبات بدیع و بکارگیری بجا و مناسب اسلیمی و ختایی، رشد تذهیب در دوره صفوی را خبر داده و نقوش طبیعی و حضور کم‌رنگ‌تر اسلیمی، ویژگی تذهیب عصر قاجار شده است که آن را می‌ توان به تاثیرات غرب در هنر ایران نسبت داد. مذهبان صفوی با تداخل نقوش اسلیمی و ختایی در یکدیگر و همچنین با استفاده از رنگ‌های غالب لاجوردی و زرین و دیگر رنگ‌های الوان بر زیبایی صفحه افزوده‌اند و در دوره قاجار علاوه بر نقوش فوق ،گل‌های شاه‌ عباسی و رنگ شنگرف بخش عمده ای از فضا را آراسته است. بنابراین کاتبان و مذهبان قرون ده تا چهارده هجری قمری، ترکیبات فرمی و رنگی ویژه ای را به مدد درایت والایشان به کارگرفته تا صفحات افتتاح، معرف زیبایی کلام الله و دعوت بدان را برای خوانندگان ارزانی دارند. "صفوی و قاجار" " قرآن" " آستان قدس رضوی" "کتابخانه مجلس شورای اسلامی" " صفحه افتتاح." http://jgk.imamreza.ac.ir/index.php/jgk/article/view/606/pdf_1