مطالعه و واکاوی نقش مایه های آجرکاری در مسجد مدرسه ملک زوزن شهرستان خواف

نوع مقاله : تاریخ هنر خراسان بزرگ

نویسندگان

1 استادیار گروه مرمت و باستان شناسی، دانشکده حفاظت آثار فرهنگی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز،تبریز. ایران

2 استادیار دانشکده هنر های تجسمی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران

3 دانشجوی کارشناسی ارشد هنر اسلامی، دانشکده هنر های صناعی اسلامی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران

چکیده

آجرکاری که از زمان های پیش از اسلام، موردتوجه معماران ایرانی قرار گرفته بود در دوران سلجوقیان و خوارزمشاهیان به اوج خود رسید. علاوه بر شکوفایی آجرکاری در دوره خوارزمشاهیان، این دوره را می توان دوره شروع استفاده از آجرهای لعاب دار رنگی در نمای ساختمان دانست. نمونه شاخص و کامل این نمونه تزیینات را می توان در بنای زوزن خواف مشاهده کرد. آجرهای تزیینی این بنا بیش از هفتاد و پنج نوعز انواع چینش های آجری مختلف و تراش های آجری متنوع با نقوش هندسی، گیاهی و کتیبه می باشد که موردمطالعه و بررسی قرار خواهند گرفت. روش انجام این پژوهش توصیفی-تحلیلی می باشد و اطلاعات موردنیاز، به دو روش میدانی و کتابخانه ای جمع آوری شده است. پژوهش حاضر درصدد پاسخگویی به این سوالات است که تزیینات آجری بنای ملک زوزن خواف، در چند دسته قابل تقسیم بندی هستند و از چه الگوها و تناسباتی در این تزیینات بهره گرفته شده است؟ یافته های حاکی از آن است که پراکندگی نقوش آجری این بنا به دو ایوان آن خلاصه می شود که ایوان غربی (قبله)، دارای تنوع بیشتری از این نقوش است. این ایوان دربرگیرنده نقوش هندسی، گیاهی، کتیبه و چینش های آجری ساده می باشد. ایوان شرقی نیز دارای مقرنس هایی با چینش های آجری متنوع و تعداد اندکی نقوش هندسی است. تزیینات هندسی آجری این بنا مشتمل بر بیست و هفت نمونه مختلف و بسیار غنی می باشد که می توان آن ها را در دو دسته تزیینات با الگوی هندسی ساده و تزیینات با گره های هندسی پیچیده دسته بندی کرد. این تزیینات از الگوهای هندسی شامل: گره شمسه دار هشت کند و سلی، طبل و پنج ضلعی قناس، چینش منظم نقوش هشت ضلعی، لوزی و دایره تبعیت نموده اند. تزیینات گیاهی نیز که هفده نمونه از تزیینات کل را شامل می شود، اغلب شامل ترکیب بندی اسلیمی های مختلف می باشد که با تکنیک تراش آجری و بخش هایی از آن به لعاب های فیروزه ای و لاجورد مزین شده اند و درنهایت بیست نمونه از چینش های آجری این بنا، برخوردار از رگ چین هایی با گل اندازهای مختلف می باشد که با اختلاف رنگ فیروز ه ای و آجری به وجود آمده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The examination and analysis of brickwork patterns in the Malik Zuzan Khaf citymosque-school

نویسندگان [English]

  • mahdi kazempour 1
  • Abolfazl Abdollahifard 2
  • reza akbari 3
1 Assistant Professor, Department of Restoration and Archeology, Faculty of Cultural Heritage Preservation, Tabriz University of Islamic Arts, Tabriz .Iran
2 Assistant Professor, Faculty of Visual Arts, Tabriz University of Islamic Arts, Tabriz, Iran
3 Master student of Islamic Art, Faculty of Islamic Industrial Arts, Tabriz University of Islamic Art, Tabriz, Iran
چکیده [English]

Brickwork, which had been considered by Iranian architects since pre-Islamic periods, reached its peak during the Seljuk and Khwarezmshahid eras. In addition to the development of brickwork in the Khwarezmshahid period, this period can be considered as the beginning of the use of colored glazed bricks in the facade of the building. A typical and complete example of this case of ornaments can be seen in the Zouzan Khaf building. The decorative bricks of this building are more than seventy-five types of different brick layouts and various brick cuts with geometric, plant and inscription designs that will be studied in this research. The method of this research is descriptive-analytical and the required information has been collected in two methods field and library method. This study seeks to answer the following questions: How many categories the brick decorations of the Zuzan Khaf property can be divided into? What patterns and proportions are used in these decorations? Based on this study, it was found that the distribution of brick designs of this building can be summarized in its two porches, the western porch (Gibla) has a greater variety of these designs. The western porch contains geometric, plant, inscriptions and simple brick designs and the eastern porch has moqarnas with various brick layouts and a small number of geometric designs. The geometric brick decorations of this building consist of twenty-seven different and very rich examples that can be classified into two categories: decorations with a simple geometric pattern and decorations with complex geometric knots. These ornaments have followed geometric patterns including: octagonal and tufted sun knots, drums and pentagonal quinces, regular arrangement of octagonal patterns, rhombuses and circles. Plant ornaments, which include seventeen examples of total ornaments, often include a combination of different Islamic ornaments, which are decorated with brick-cutting technique in turquoise and azure colors, and finally twenty. An example of the brick layout of this building has veneers with different flower-sizes that have been created with different colors of turquoise and brick.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Khwarezmshahid period. Malik Zuzan. Brick decorations. Geometric pattern. Plant pattern. Brick layouts
اکبری، پریوش. (1377). « معماری مساجد دوره خوارزمشاهیان در خراسان». اثر. (شماره 30-29)، 167-159.
بلر، شیلا. (1387). «مدرسه زوزن: معماری اسلامی در شرق ایران در سحرگاه تهاجم مغول». (ترجمه میثم جلالی). تاریخ‌پژوهی. (شماره 37-36)، 151-129.
تقوی، عابد، و همکاران. (1395). «تحلیل و بررسی نقوش تزیینی در معماری مساجد دوره خوارزمشاهیان در خراسان بر اساس رویکرد سنت‌گرایی». نگارینه هنر اسلامی. (شماره 12)، 19-4.
حسینی، سید محسن. (1394). مساجد تاریخی خراسان. ج1. مشهد: آستان قدس رضوی.
خلعت بری، اللهیار، و محبوبه شرفی. (1381). تاریخ خوارزمشاهیان. ج1. تهران: سمت.
خوش‌آهنگ، ناصر. (1388).«پیشینه زوزن و مسجد تاریخی آن». پژوهش‌نامه تاریخ. (شماره 15)، 86-59.
زمرشیدی، حسین، و زهرا زمرشیدی. (1393). «معماری مساجد ایران و هنرهای قدسی آن». مطالعات شهر ایرانی اسلامی. (شماره 15)، 20-5.
شریفی، آزاده، و حسن راهنمای. (1386). «بررسی نقوش تزیینی مساجد دوره خوارزمشاهیان در خراسان». کتاب ماه هنر. ( 109 و 110)، 40- 32.
شیرزادی، میثم، و الهام فاطمی. (بی­تا). «بررسی و شناخت نقش هندسه نقوش و الگوهای تزیینی هندسی بکار گرفته شده در معماری ایرانی-اسلامی». چهارمین کنفرانس بین ­المللی معماری و شهرسازی پایدار. دانشگاه آزاد اسلامی واحد امارات : دبی و مصدر.
عدل، شهریار. (1376). «مسجد و مدرسه زوزن». اثر. (شماره 16-15)،
عدل، شهریار. (1387). « خطه­ای بازیافته، ملک زوزن در آستانه حمله مغول». بخارا. ( شماره 6 )، 120-102.
کیانی، محمد یوسف. (1376). تزیینات وابسته به معماری ایران. ج1. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.
گدار، آندره. (1385). آثار ایران. ج2. ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم. مشهد: آستان قدس رضوی.
لباف­ خانیکی، رجبعلی. (1376). «سیر تحول مسجد جامع زوزن». مجموعه مقالات همایش معماری مسجد. تهران: دانشگاه هنر.
نوایی، کامبیز، و کامبیز حاجی ­قاسمی. (1390). خشت و خیال. ج1. تهرانسروش.
هیلن­براند، رابرت. (1387). معماری اسلامی. ج1. ترجمه باقر آیت ­الله زاده شیرازی. تهران روزنه.
Kharazmi, Mahsa.(No Date). “A Study on Geometric Constructions on Brickwork Decorations in Iranian Architecture”. Freie Universität Berlin Museum of Islamic Art.(No Number), 301-308.
 

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از تاریخ 25 خرداد 1401
  • تاریخ دریافت: 12 بهمن 1398
  • تاریخ پذیرش: 25 خرداد 1401
  • تاریخ اولین انتشار: 25 خرداد 1401