گونه شناسی تزیینات مدارس خیرات‌خان و میرزا جعفر در شهر مشهد

نوع مقاله : تاریخ هنر خراسان بزرگ

نویسنده

استادیار، گروه صنایع دستی،دانشکده هنرهای کاربردی،دانشگاه هنر تهران، ایران

چکیده

مشهد از دوره صفویه تاکنون، به‌عنوان مرکز مذهبی ایران اهمیت ویژه داشته است. گسترش علوم دینی، هم‌راستا با اهداف حکومتی، منجر به ساخت مدارس فراوانی در دوره صفوی گردید. مدارس خیرات‌خان و میرزا جعفر در مشهد که تا اندازه‌ای از حوادث در امان مانده، تزیینات قابل توجه ای از زمان ساخت تاکنون را بر جداره‌های خود به یادگار دارد. هدف این پژوهش، بررسی تزیینات مدارس خیرات‌خان و میرزا جعفر شامل کتیبه‌ها و تزیینات گیاهی آن‌ها می باشد. پرسش اصلی بر این محور قرار دارد که تزیینات گیاهی مدارس خیرات‌خان و میرزا جعفر چیست و کتیبه‌ها و محتوای نقش‌بسته بر آن‌ها دارای چه درون مایه حدیثی و قرآنی است؟ روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی بوده و جمع‌آوری اطلاعات، کتابخانه‌ای و به‌ویژه بر عکاسی میدانی استوار است. یافته‌ها نشان می‌دهند تزیینات مدارس خیرات‌خان و میرزا جعفر مربوط به ادوار تاریخی صفوی، قاجار، پهلوی و انقلاب اسلامی است. تکنیک تزیینات، کاشی‌کاری بر سردَرها، ایوان و جداره‌ها؛ همچنین گچ‌بری، نقاشی، مقرنس و کاربندی است. اصول علمی در انجام کارهای مرمتی دوره معاصر رعایت نشده و بیشتر بازسازی صورت گرفته است. تزیینات، بیشتر ختایی و اسلیمی بوده؛ درعین‌حال تزیینات هندسی بر سردَرِ ورودی مدرسه خیرات‌خان خودنمایی می‌کند. خطوط مورد استفاده ثلث، کوفی گلدار و بنایی است و محتوای کتیبه‌ها را می‌توان در هشت گروه احداثی و تاریخی، نام افراد، آیات قرآنی، پند حکیمانه در باب علم، نام امامان، اسماءالحسنی، شهادتین و شعار انقلابی دسته‌بندی نمود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Typology of Kheirat Khan and Mirza Jafar School Decorations in Mashhad

نویسنده [English]

  • Alireza Sheikhi
Assistant Professor, Department of Handicrafts, Faculty of Applied Arts, Tehran University of Arts, Iran
چکیده [English]

Mashhad has been of great importance as the religious center of Iran since the Safavid period. The expansion of religious science, in line with government goals, led to the construction of many schools in the Safavid period. The schools of Kheirat Khan and Mirza Ja'far in Mashhad, which have survived to some extent, have been decorated with significant decorations on their walls since construction. The purpose of this study was to investigate the decorations of the schools of Kheirat Khan and Mirza Ja'far, including their inscriptions and plant ornaments. The main question is what are the herbal decorations of the schools of Kheirat Khan and Mirza Ja'far, and what are the hadithic and Quranic themes and inscriptions associated with them? The research method is descriptive-analytical and the data collection is library based and especially on field photography. The findings show that the decorations of the schools of Kheirat Khan and Mirza Jafar belong to the historical periods of the Safavid, Qajar, Pahlavi and Islamic Revolution. The technique of decoration is tiling on the porches, porches and walls, as well as plastering, painting, Mogharnas and carpentry. Contemporary principles in the contemporary work of architecture have not been observed and much has been reconstructed. The decorations are mostly Khatami and Islamic, while geometric decorations feature on the entrance hall of the Khairat Khan school. The third lines used are Kufi flower and masonry and the content of the inscriptions can be categorized into eight groups of construction and history, names of individuals, Qur'anic verses, wise advice on science, the name of Imams, Asmaa al-Hassani, martyrdom and revolutionary slogan.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Mashhad
  • Kheirat Khan School
  • Mirza Jafar School
  • Decorations
  • inscriptions
  1. احتشام کاویانیان، محمد. (1354). شمس الشموس یا انیس النفوس. مشهد: آستان قدس رضوی.
  2. آقاملایی، ایرج. (1384). تاریخچه آموزش‌وپرورش نوین مشهد و اداره کل خراسان. مشهد: مرندیز.
  3. افشارآرا، محمدرضا. (1380). خراسان و حکمرانان یا تاریخ استانداری خراسان از آغاز تا پایان عصر قاجاریه. مشهد: محقق.
  4. اعتمادالسلطنه، محمدحسن خان. (1362). مطلع ­الشمس. تهران: آبان.
  5. باقری، ابراهیم. (1380). «بررسی و تحلیل مدارس صفوی در مشهد» پایان­نامه کارشناسی ارشد. تهران: دانشگاه تهران.
  6. عالم‌زاده،بزرگ (1393) دائره‌المعارف آستان قدس رضوی مشهد. بنیاد پژوهش­های اسلامی.
  7. پسندیده، محمود. (1378). «گزارشی فشرده از مدرسه علمیه خیرات­خان». مشکوه. (شماره 65-62)، 395-387.
  8. پسندیده، محمود. (1380) «مدارس علوم دینی مشهد در دوره تیموری و صفوی». وقف میراث جاویدان. (شماره 36-35)، 46-39.
  9. پسندیده، محمود و همکاران. (1385). حوزه علمیه خراسان. مشهد: بنیاد پژوهش­های اسلامی.
  10. حاجی ­قاسمی، کامبیز (1379) گنج‌نامه فرهنگ آثار معماری ایران (مدارس). تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
  11. خامنه ­ای، سید علی. (1365). گزارشی از سابقه تاریخی و اوضاع کنونی حوزه علمیه مشهد. مشهد: آستان قدس رضوی.
  12. خراسانی، محمد هاشم. (1388). منتخب التواریخ، تهران: اسلامیه.
  13. سمیعی، امیر، و همکاران. (1393). «بررسی تطبیقی سیر تحول ساختار و نقش­مایه ­های مدارس دوره ­های تیموری و صفوی، شهر مشهد». پژوهش هنر، (شماره 7)، 74-61.
  14. صفا، ذبیح­الله. (1366). «آموزشگاه­های ایران اسلامی و سازمان آن‌ها». آموزش‌وپرورش. (شماره 6-5)، 42-22.
  15. فاضل، محمود. (1350). «مدارس قدیم مشهد (مدرسه میرزا جعفر)». وحید. (شماره 99)، 1777-1773.
  16. ماهوان، احمد. (1383). تاریخ مشهدالرضا. مشهد: ماهوان.
  17. متولی حقیقی، یوسف. (1384). تاریخچه آموزش‌وپرورش نوین خراسان از آغاز تا انقلاب اسلامی. مشهد: مرندیز.
  18. محمد، مهریار. (1378). اسناد تصویری شهرهای ایرانی در دوره قاجار. تهران: دانشگاه شهید بهشتی و سازمان میراث
  19. فرهنگی کشور.
  20. مقری، علی­اصغر. (1357). بناهای تاریخی مشهد. مشهد: پارت.
  21. ملازاده، کاظم. (1381). دائره‌المعارف بناهای تاریخی ایران، مدارس و بناهای مذهبی. تهران: سوره مهر.
  22. هیلنبراند، رابرت. (1380). تاریخ ایران دوره صفویان. ترجمه یعقوب آژند. تهران: جامی.