نگاهی انتقادی به مسالۀ تأثیر هنر ساسانی بر سفال نخودی منقوش نیشابور (با تکیه‌بر صحنه های شکار در بشقاب های نقره ساسانی)

نوع مقاله : تاریخ هنر خراسان بزرگ

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری رشته تاریخ تحلیلی و تطبیقی هنر اسلامی، دانشکده هنر، دانشگاه شاهد، تهران، ایران

2 استادیار گروه نقاشی،دانشکده هنر، دانشگاه شاهد،تهران، ایران

3 استادیار گروه هنر اسلامی، دانشکده هنر، دانشگاه شاهد، تهران، ایران

4 استادیار گروه نقاشی،دانشکده هنر، دانشگاه شاهد، تهران، ایران

چکیده

هنر اسلامی و به­ خصوص سفال نیشابور همواره با هنر ساسانی به‌عنوان یک منبع اثرگذار مقایسه می ­شود. این مقاله تلاش می­ کند با تحلیل انتقادی مطالعات موجود در حیطه­ سفال منقوش نخودی نیشابور، طبقه ­بندی کاملی از رویکرد محققان در تطبیق با هنر ساسانی ارائه دهد. سپس مجموعه­ عوامل اثرگذار و محتمل در دو حیطه­ شکل و محتوا، با تمرکز بر موضوع شکار بشقاب ­های نقرۀ ساسانی در نسبت با سفال نخودی منقوش نیشابور سنجیده می ­شود. بازنگری دلایل و جزییات تطبیق هنر ساسانی و سفال نیشابور پرسش اصلی این پژوهش می­ باشد و نیز به بررسی مسیر یا راه­ های جایگزینی که نیشابور را تحت ­تأثیر خود قرار داده ­اند، پرداخته می ­شود. در روش تحقیق، تلاش شده است با اخذ رویکرد تطبیقی و تاریخی، به پرسش­ها پاسخ داده شود. نتایج مقاله مستدل بر اصل عدم رعایت وجوه نمادین هنر ساسانی ازجمله «جهت»، «شکار» و «حیوان محتضر»، وامدار بودن نقاش سفال نیشابور را از سنت­های هنری ساسانی همچون اثرپذیری شکلی مستقیم و همچنین محتوا با تردید روبرو می­ کند. از سوی دیگر میانجی ­گری هنر سغدی در انتقال تجارب هنری پیش از اسلام، فارغ از موضوعات دینی و حماسی ایشان در پنجیکنت، محتمل ­ترین مسیر جایگزین تلقی می ­شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Critical review to the issue of Sasanian art’s influence on Nishapur animated buff ware (Basically focus on hunting scene of silver plates)

چکیده [English]

Nishapur pottery has been compared to Sasanian art. This article attempts to provide a complete classification of the scholars' approach to compare with Sassanid art by a critical analyze on previous studies of Nishapur pottery. Then a set of stated and probable effective factors in both the form and content domain is focused on the hunting scene of the Sasanid silver plates in relation with Nishapur animated buff wares. The main question is that how many concrete results in these comparisons there are and, is there any cultural catalyzer to replace Sasanian affects? The results of the paper reject the Nishapur potter's indebtedness to ancient Sasanian symbols and symbolic manners in content and topic at all. It is also an unlikely event that the silver plates could be help to capture Sasanian art experiences into Nishapur in the fourth century AH and it is far from historical objects. By the other hand Sogdian painting and their art contents which obviously separated of Sasanian royal aspects and concepts, are the most capable way to transformation Iranian visual art traditions to Nishapur.


کلیدواژه‌ها [English]

  • Sasanian silver plate
  • Hunting Scene
  • Nishapur animated buff ware
  • Sogdian art
  1. آزادبخت، مجید؛ و محمود طاووسی. (1391). «استمرار نقش‌مایه‌های دوره­ ساسانی بر نقوش سفالینه­های دوره­ سامانی نیشابور». نگره. (شماره 22). 71-51.
  2. آذرپی، گیتی؛ و همکاران. (1397). نقاشی سغدی، حماسه­ تصویری در هنر خاورزمین. محمد محمدی. تهران: پژوهشکده فرهنگ و هنر اسلامی، سوره مهر.
  3. اخوانی، سعید؛ و فتانه محمودی. (1394). «بررسی تأثیر آموزه­های بینامتنیت بر تحلیل هنرهای کاربردی». هنرهای کاربردی. (شماره 7). 50- 39.
  4. بلنیتسکی، الکساندر. (1390). هنر تاریخی پنجیکنت، نقاشی و پیکرتراشی. عباسعلی عزتی. تهران: فرهنگستان هنر.
  5. چنگیز، سحر؛ و رضا رضالو. (1390). ارزیابی نمادین نقوش جانوری سفال نیشابور. هنرهای زیبا-هنرهای تجسمی. (شماره 47). 44-33.
  6. چنگیز، سحر؛ و حسن بلخاری­قهی. (1395). «تحلیل نمادهای عددی، هندسی و جانوری در سفالی از نیشابور (با تأکید بر مضامین مذهبی قرن چهارم هجری)». پژوهشنامه خراسان بزرگ. (شماره 25). 14-1.
  7. حق­شناس، مهدی. (1390). «زمینه­های تاریخی-اسطوره­ای در بنیان­های طراحی سنگ­نگاره­های ساسانی». هنرهای زیبا. (شماره 46). 66-55.
  8. خزایی، محمد. (1385). «نقش تزیینات هنر ساسانی در شکل­گیری هنر اسلامی در سده­های سوم تا پنجم هجری». نگره. (شماره­ 3-2). 51-40.
  9. راجرز، ام. (1374). «سفالگری»، در: هنرهای ایران. ر. دبلیو. فریه. ترجمه پرویز مرزبان. تهران: فروزان.
  10. شبیری­دوزینی، مهدی. (1389). «بررسی ویژگی­های تصویرگری در سفالینه­های سامانی نیشابور». پایان‌نامه کارشناسی ارشد. تهران: دانشگاه شاهد.
  11. شجاعی­قادیکلایی، حسین؛ و محسن مراثی. (1397). «مطالعه­ نقوش سفال و منسوجات دوره­ سامانی و آل­بویه در تطبیق با هنر ساسانی». هنرهای زیبا-هنرهای تجسمی. (شماره 1). 82-73.
  12. کلیم­کایت؛ و هانس یوآخیم. (1373). هنر مانوی. ترجمه ابوالقاسم اسماعیل­پور. تهران: فکر روز.
  13. عطایی، مرتضی؛ و همکاران. (1391). «سفال منقوش گلابه­ای: انواع، گستردگی، تاریخ­گذاری». نگره. (شماره 23). 87-71.
  14. کامبخش­فرد، سیف­اله. (1383). سفال و سفالگری در ایران. تهران: ققنوس.
  15. محمدی، محمد؛ و محمدتقی آشوری. (1396). «پیکره‌نگاری در سفالینه­های نیشابور». پژوهشنامه خراسان بزرگ. (شماره 29)، 19-1.
  16. نوری، نجمه؛ و احمد صالحی­کاخکی. (1395). سفال گلابه­ای منقوش رنگارنگ. قزوین: گیوا، باشگاه علمی پژوهشی ساداکو.
  17. نوری، نجمه. (1396). «مستندنگاری ظروف گلابه­ای منقوش رنگارنگ روی زمینه سفید (موزه بنیاد تهران)». پژوهش هنر. (شماره 14)، 61-45.
  18. وثوق­بابایی، الهام؛ و رضا مهرآفرین. (1394). «بررسی و تحلیل نقش شکار در دوره­ ساسانی». نگره. (شماره 35)، 47-32.
  19. همپارتیان، مهرداد؛ و محمد خزایی. (۱۳۸۴). «نقوش انسانی بر سفالینه‌های نیشابور (قرون دهم و یازدهم/ چهارم و پنجم)». مطالعات هنر اسلامی. (شماره 3)، 60-39.
  20. یسن­زاده، حمیده؛ و همکاران. (1392). «مطالعه و بررسی اصول ترکیب‌بندی در بشقاب­های نقره ساسانی». هنرهای زیبا. (شماره 1)، 32-25.
  21. Allan, James. (1981). Nishapur: metalwork of early Islamic period. New yourk: Metropolitan museum publication.
  22. Azarpay Guitty. (1977). “Samanid Ceramics and Neutron Activation Analysis”. Presented at the Conference on the Applications of the Physical Sciences to Medieval Ceramics. Berkeley, CA and Los Angeles, Lawrence Berkeley National Laboratory, CA March 18-22.
  23. Azarpay Guitty, A. M. (1981). Sogdian Painting, The Pictorial Epic in Oriental Art. United States of America: University of California Press.
  24. Bulliet, R. W. (1992). “Pottery Style and Social Status in Medieval Khurasan”. Archaeology, Annales and Ethnohistory. A. B. Knapp (ed.), Cambridge University press, 75-82.
  25. Erlich Gil. (2015). Samanid Epigraphic Slipware. Course: Objects of Islamic Art, Scope: Seminary. Submitted by: Gil Erlich. Department of Art History, the David and Yolanda Katz Faculty of the Arts, Tel Aviv University.
  26. Harper, Prudence O. and Pieter Meyers. (1981). Silver Vessels of the Sasanian Period. Royal Imagery. vol 1. New York: The Metropolitan Museum of Art.
  27. Hillenbrand, Robert. (2005). “Content versus context in Samanid epigraphic pottery”. A.C.S.Peacock and D.G.Tor (eds), Medieval Central Asia and the Persianate World. Iranian Tradition and Islamic Civilisation. (London and New York, 56-107. l.B.Tauris & BIPS Persian Studies Series.
  28. Lane, Arthur. (1947). Early Islamic Pottery. London: Faber and Faber.
  29. Nouri, Najmeh. (2016). “Case Study: A Sample of Slip Painted Buff Ware to Treasury of Tehran BONYAD Museum”. International Journal of Archaeology. (vol 4), 36-43.
  30. Pancaroglu Oya, (2017). Figural Ornament in medieval Islamic art, in: A Companion to Islamic Art and Architecture. First Edition. Edited by Finbarr Barry Flood and Gülru Necipoglu. John Wiley & Sons,Incorporated.
  31. Pancaroglu, O. (2013). “Feasts of Nishapur: Cultural Resonances of Tenth-Century Ceramic Production”. Khurasan”, M. McWilliams (ed.), In Harmony: The Norma Jean Calderwood Collection of Islamic Art, Harvard Art Museums, Cambridge.
  32. Robinson Basil, (1976). “Metalwork: introduction”. In: The Arts of Islam.
    Dalu Jones
    George MichellArts Council of Great Britain.Hayward Gallery.World of Islam Festival Trust. London, Arts Council of Great Britain.
  33. Samavaki, Sheila, (2016), L’iconographie des ceramiques polychromes (rangarang) de Nishapur IX-X siècles. PhD dissertation, vol I 338 pp, vol II 238 pp, Aix-Marseille University.
  34. Wilkinson, Charles K. (1961). The glazed pottery of Nishapur and Samarkand. Bulletin of the Metropolitan museum of art, 103- 115
  35. Wilkinson, Charles K. (1973), Nishapur (pottery of the early Islamic period). New York: The Metropolitan Museum of art,
  36. Watson, O. (2004). Ceramics from Islamic Lands. London: Thames and Hudson.
  37. Zick-Nissen. J. (1973). “Iran und Turkestan Unterglasurdekor”.Islamiche keramik. ‎Dusseldorf: ‎Hetjens Museum, 38- 84.
  38. URL1:http://www.anaviangallery.com/servlet/q.QDisplayItemDetail?in=5406
  39. URL2:https://www.artsy.net/artwork/nishapur-iran-abbasid-period-750-1258-bowl-with-birds-ibex-floral-calligraphic-and-geometric-motifs
  40. URL3:https://www.wikiwand.com/en/Islamic_potter.
  41. URL4:https://www.metmuseum.org/art/collection/search/322973
  42. URL5:https://www.metmuseum.org/art/collection/search/326007
  43. URL6:https://www.si.edu/exhibitions/feast-your-eyes-taste-luxury-ancient-iran:event-exhib-4778
  44. URL7:https://www.metmuseum.org/art/collection/search/30006186
  45. URL8:https://www.clevelandart.org/art/1962.150
  46. URL9:https://collections.mfa.org/objects/22332/bowl?ctx=7d4b9041-84f7-4755-b024-ec759aa5b7c7&idx=13
  47. URL10:https://denverartmuseum.org/collections/asian-art
  48. URL11:https://www.davidmus.dk/en/collections/islamic/dynasties/samanids/art/25-1968
  49. URL12:https://www.alamy.com/pottery-bowl-10th-century-nishapur-museum-of-the-islamic-era-national-museum-of-iran-tehran-iran-image271749998.html
  50. URL13:https://depts.washington.edu/silkroad/museums/shm/2hermitageiraniansilver6a.jpg