مکتب کتاب‌آرائی مشهد و نقش آن در توسعه نگارگری عصر صفوی

نوع مقاله : تاریخ هنر خراسان بزرگ

نویسندگان

1 کارشناس ارشد، گروه پژوهش هنر،دانشکده هنر، دانشگاه نیشابور، ایران

2 استادیار، گروه ارتباط تصویری،دانشکده هنر، دانشگاه نیشابور، ایران

چکیده

مکتب کتاب‌آرایی مشهد یکی از مهم‌‌ترین مکاتب هنری عصر صفوی در نیمه دوم قرن دهم هجری‌قمری است که در کتابخانه شاهزاده ابراهیم میرزای صفوی، حاکم مشهد، شکل گرفت. مصورسازی مضامین عرفانی بکر و ارزشمندی همچون آثار عبدالرحمن جامی، که با توجه بسیار در این مکتب مصور شد و همچنین، بهره‌گیری از الگوهای تصویری جدید، بر گسترش نگارگری عصر صفوی در دیگر ‌مکاتب معاصر آن روزگار تاثیرگذار بود. این پژوهش با توجه به این نکته که مکتب کتاب‌آرائی مشهد در سایه ارادت اصحاب هنر به آستان قدس رضوی، تحت حمایت حکمران ادیب و هنردوست عصر صفوی، شاهزاده ابراهیم میرزا در نیمه دوم قرن دهم هجری‌قمری شکل گرفت، بر آن است تا میزان گسترش ویژگی‌های نگارگری عصر صفوی اواخر قرن دهم را در دیگر مکاتب آن عصر، شامل مکتب قزوین و مکتب شیراز بررسی نماید. پرسش این است: مکتب کتاب‌آرایی مشهد تا چه میزان بر توسعه نگارگری عصر صفوی در قرن دهم هجری‌قمری تاثیرگذار بوده است؟ و بیشترین اقتباس از سوی کدام مکتب انجام شده است؟براساس یافته‌های پژوهش، مکتب کتاب‌آرایی مشهد، علیرغم عمر کوتاهش، به سرعت رشد یافته و نقش مهمی بر توسعه مضامین نو و الگوهای ساختاری جدید در مکاتب درباری و تجاری ایران در نیمه دوم قرن دهم هجری‌قمری داشته است؛ از این بین، بیشترین الهام‌پذیری از ویژگی‌های مضمونی، تصویری و ساختاری نگارگری مکتب مشهد در نسخ مصور مکتب شیراز دیده می‌شود. روش پژوهش تحلیلی-تطبیقی و شیوه‌ی گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای-اسنادی است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Mashhad book designing school and its role in development of painting in Safavid dynasty

چکیده [English]

Mashhad designing book school is one of the most important artistic Iranian schools which were formed in Prince Ibrahim Mirza's library (Mashhad governor during Safavi dynasty) in the second half of 10th century A.H. The illustration of valuable gnostic content such as Jami's Haft Awrang (i.e.: seven thrones) with a great attention and also using new painting patterns were impressive in the development of the other schools. The main goal of this research is to answer the following question: what is the effect of mashhad designing book school (that was supported by the literate and virtuoso Prince Ibrahim Mirza at the Safavi dynasty who was interested in Astan Ghods Razavi at the second half of the 10th century A.H) on the expansion of the painting patterns at the end of the 10th century? Which school has the most influence and derivation? And what is the aim of that?
According to the results, Mashhad school, despite its short age, grew up so rapidly and impressively influenced the expansion of new contents and structural patterns in Iranian courtier and commercial schools at the second half of the 10th century A.H; among these schools, illustrated manuscripts at Shiraz school has been inspired dramatically by the painting patterns of Mashhad school. The method of the research was analytical-comparative and data gathering is library and documentary-based.


کلیدواژه‌ها [English]

  • Safavi dynasty
  • Painting
  • Mashhad School
  • Qazvin school
  • Shiraz school
  1. آژند، یعقوب. (1392). نگارگری ایران (پژوهشی در تاریخ نقاشی و نگارگری ایران). تهران: سمت.
  2. آژند، یعقوب. (1384). مکتب نگارگری تبریز، قزوین و مشهد. تهران: فرهنگستان هنر.
  3. اپهام پوپ، آرتور. (1378). سیر و صور نقاشی ایران. ترجمه‌ یعقوب آژند. تهران: مولی.
  4. اسکندربیک ترکمان (1335). تاریخ عالم‌آرای عباسی. به کوشش ایرج افشار. تهران: امیرکبیر.
  5. اشرفی، م.م. (1396). از بهزاد تا رضا عباسی. ترجمه‌ نسترن زندی. تهران: متن.
  6. اشرفی، م.م. (1367). همگامی نقاشی با ادبیات در ایران. ترجمه‌ رویین پاکباز. تهران: نگاه.
  7. اشرفی، م. م. (1384). سیر تحول نقاشی ایرانی سده‌ 16 میلادی. ترجمه‌ زهره فیضی. تهران: فرهنگستان هنر.
  8. اشرفی، م.م. (1389). مینیاتورهای نسخه‌های خطی جامی در قرن شانزدهم. ترجمه‌ عربعلی شروه. تهران: شباهنگ.
  9. افشارآرا، محمدرضا. (1380). خراسان و حکمرانان (تاریخ استانداری خراسان از آغاز تا پایان عصر قاجاریه). مشهد: محقق.
  10. ‌الحسینی‌القمی، قاضی احمد ابن‌شرف‌الدین الحسین (1359). خلاصه التواریخ. تصحیح احسان اشراقی، ج 1و 2، تهران: دانشگاه تهران.
  11. بسطامی، نوروزعلی. (1393). فردوس التواریخ (تاریخ مشهد مقدس). مشهد: آستان قدس رضوی.
  12. بینیون، لورنس؛ و همکاران. (1367). سیر تاریخ نقاشی ایرانی. ترجمه محمد ایرانمنش. تهران: امیرکبیر.
  13. پاکباز، رویین. (1388). نقاشی ایران از دیرباز تا امروز. تهران: زرین و سیمین.
  14. جکسون، پیتر؛ و لورنس لاکهارت. (1387). تاریخ ایران کمبریج. قسمت دوم: دوره صفوی. ج6، ترجمه تیمور قادری، تهران: مهتاب.
  15. حسینی قمی، قاضی احمد بن شرف‌الدین. (1394). خلاصه التواریخ. تصحیح احسان اشراقی. تهران: دانشگاه تهران.
  16. جامی، نورالدین عبدالرحمن بن احمد. (1378). مثنوی هفت‌اورنگ. تهران: میراث مکتوب.
  17. سودآور، ابوالعلاء. (1380). هنر در دربارهای ایران. ترجمه‌ ناهید محمد شمیرانی. تهران: کارنگ.
  18. سیدی، مهدی. (1378). تاریخ شهر مشهد (از آغاز تا مشروطه). تهران: جامی.
  19. شاهی حسن؛ و همکاران. (1395). «نقش سلطان ابراهیم میرزا در روند هنر عصر صفوی». پژوهش‌های تاریخی. (شماره 31)، 58-41.
  20. شرو سیمپسون، ماریانا. (1382). شعر و نقاشی ایرانی، حمایت از هنر در ایران، شاهکارهایی از هنر نقاشی قرن دهم هجری. ترجمه‌ عبدالعلی براتی، فرزاد کیانی. تهران: نسیم دانش.
  21. شرو سیمپسون، ماریانا؛ و همکاران. (1377). دوازده رخ، یادنگاری دوازده نقش نادره کار ایران. تهران: مولی.
  22. شریف‌زاده، سید عبدالمجید (1375). تاریخ نگارگری در ایران. تهران: حوزه هنری.
  23. عظیمی‌نژاد، مریم؛ و همکاران. (1397)، «تحلیل ساختاری طرح‌های تذهیب در نگاره‌های هفت‌اورنگ ابراهیم میرزا». نظر. (شماره 69)، 50-39.
  24. کن‌بای، شیلا. (1389). نقاشی ایرانی. ترجمه مهدی حسینی. تهران: دانشگاه هنر.
  25. کری ولش، استوارت. (1384). نقاشی ایرانی نسخه نگاره‌های عهد صفوی. ترجمه‌ احمدرضا ارتقاء. تهران: فرهنگستان هنر.
  26. Cary welch, Stuart (1976). five royal safavid of the sixteenth century. New York: ‎George Brazille.
  27. Lale. (2006). Turkman governors Shiraz artisans and ottoman Collectors sixteenth century Shiraz manuscripts.Istanbul: Turkiye Bankasi.
  28. Uluç, Lale. (2000). “Selling to the Court: Late Sixteenth Century Manuscript Production in Shiraz”. Muqarnas. (vol 17), 73-97.
  29. URL1:(https://www.britishmuseum.org/islamic-manuscript/yusuf-and-zulaikha/Or.4122)&(http://islamicmanuscripts.info/reference/catalogues/Rieu-1895-Catalogue-Persian-MSS-British-Museum-supplement.pdf): 2018/02/21
  30. URL2:(https://www.freersackler.si.edu/keywords/haft-awrang) 2018/02/21