شکار در کوهستان: رنگین نگاره های پناهگاه صخره ای تَکه در روستای نرگسلوی علیا، بجنورد

نوع مقاله : تاریخ هنر خراسان بزرگ

نویسنده

پژوهشگر سازمان میراث فرهنگی

چکیده

نقوش صخره­ای به شکل نقش­ کنده در بسیاری از نقاط ایران ازجمله در مناطق وسیعی از خراسان بزرگ وجود دارد، اما رنگین­ نگاره ­ها یا نقوشی که با رنگ ترسیم‌شده است، به دلیل آسیب ­پذیری در برابر عوامل جوی، فقط در شرایط خاصی ازجمله داخل غارها و اشکفت­ها در چند منطقه از ایران حفظ‌شده است و قدیمی ­ترین مجموعۀ آن، در خراسان وجود دارد. در اغلب رنگین­ نگاره­ های کشف‌شده در ایران، ازجمله نقوش غارهای پیش از تاریخی کوهدشت لرستان و سایر مناطق ایران، موضوع اصلی نقوش، صحنۀ شکار است و بر اساس وجود نقش ابزارهایی چون تیر و کمان یا تفنگ و یا صحنه­ هایی مانند اسب و سوار در بین این نقوش معیار روشنی برای تاریخ­ گذاری نسبی این مجموعه ­ها وجود دارد. بیشتر رنگین­ نگاره­ های شناسایی‌شده در ایران به دلیل نمایش معیارهای مشخصی همچون موارد مذکور نمی‌تواند از هزاره ­های اول یا دوم پیش از میلاد قدیمی ­تر باشد و برخی از آن‌ها نیز به دلیل ویژگی­های کاملاً غیرمعمول نگاره­ شناختی، آشکارا جدید و مربوط به چند سده پیش یا حتی دهه­ های اخیر هستند. رنگین ­نگاره­ های متأخر، پیش از آنکه برخوردار از ارزش تاریخی باشند، از دیدگاه مردم­ شناختی و جامعه­ شناسی اهمیت دارند. در این پژوهش پس از مرور برجسته ­ترین رنگین­ نگاره­ های شناسایی‌شده در محدودۀ خراسان بزرگ و مناطق مجاور -از ازبکستان گرفته تا پامیر و آلتای در مغولستان- مجموعه رنگین­ نگاره­ های پناهگاه صخره­ای تَکه در حوالی بجنورد معرفی شده است. چنین به نظر می­ رسد که رنگین‌نگاره­ های تَکه به دلایل فنی و نگاره­ شناختی، احتمالاً قدیمی­ ترین مجموعه نقوش صخره­ای شناسایی‌شده در خراسان بزرگ و ایران است و با توجه به موقعیت قرارگیری در نقاط کوهستانی، احتمالاً به دست جمعیت‌های متحرک یا نیمه­ کوچرو ایجاد شده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Hunting in the Mountains: Rock Art Paintings of Takeh Rock Shelter near Nargeslou-ye Ulya, Bojnord

چکیده [English]

The mountainous region of northern Khorasan, north-eastern Iran, is rich in rock art complexes, including several petroglyphic and rock-painting sites. Rock paintings at Takke rock-shelter near Bojnord are one of the four recorded pictographs in the Atrak River Basin depicting a hunting scene. The panel shows a human with a spear accompanied by several hunting dogs pursuing various wild animals’ species in a hilly and wooded landscape. Most of the animals are depicted between the trees on steep footpaths. The Takke pictograms are the only identied rock paintings in Iran and the neighboring regions representing a dog-assisted hunting scene in a forest zone characterized by several plants and animals. The plant and animal diversity in the panel as, specific landmarks such as animal trails, could perhaps be interpreted as an attempt to illustrate features of the local natural landscape, which is a rare phenomenon in the corpus of Iranian rock art. Based on the analogies with other rock art complexes in Central and Southwestern Asia, the examination of specific elements in the panel, and the available archaeological data from the whole region, the author proposes a Chalcolithic to early Bronze Age dating for the pictograms at Takke rock-shelter.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Petroglyphs
  • Rock-Paintings
  • Pre-History
  • Hunting Scene
  • Plant diversity
  • Mountain Goat
  • Chalcolithic
  • Bronze Age
  1. اسدی، احمدعلی. (1386). «اشکفت آهو؛ پناهگاهی صخره­ای در شهرستان بَستک (هرمزگان)». باستان پژوهی. (شماره 3)، 70-65.
  2. بختیاری شهری، محمود. (1388). «بررسی و مطالعه سنگ‌نگاره‌های نویافته دشت توس». مطالعات باستان‌شناسی. (شماره 1)، 44-21.
  3. برنی، چالز مک. (1348). «گزارش مقدماتی بررسی و حفاری در غارهای منطقۀ کوهدشت». باستان­شناسی و هنر ایران. (شماره 3)، 16-14.
  4. بیگ­محمدی، خلیل‌الله؛ و همکاران. (1391). «معرفی و تحلیل نقوش سنگ­نگاره­های نویافته مجموعۀ ارگِس سفلی (ملایر-همدان)». نامه باستان­شناسی. (شماره 2)، 140-121.
  5. بیگلری، فریدون، و همکاران. (1386). «گزارش بررسی نقوش غار چشمه سهراب (مر او زا)، دینور-کرمانشاه». باستان پژوهی. (شماره 3)، 54-50.
  6. پوربخشنده، خسرو. (1386). «نگاهی به نقوش صخره­ای فراهان (اراک)». باستان پژوهی. (شماره 3)، 46-49.
  7. شیدرنگ، سونیا. (1386). «نقوش صخره­ای میوله؛ نویافته­هایی از شمال کرمانشاه». باستان پژوهی. (شماره 3)، 55-60.
  8. شهزادی، دینیار. (1376). «سنگ‌نگاره‌های کوه ارنان یزد». گزارش­های باستان­شناسی. تهران: سازمان میراث فرهنگی.
  9. دِرِویانْکو، آناتولی پَنتلیویچ. لو زون-ای. (1374) «فرهنگ­های پارینه‌سنگی زبرین». تاریخ تمدن­های آسیای مرکزی، ج1. ترجمه صادق ملک شهمیرزادی، تهران: وزارت امور خارجه.
  10. رفیع­فر، جلال‌الدین. (1384). سنگ­نگاره­های ارسباران. تهران: پژوهشکدۀ مردم­شناسی سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری کشور.
  11. فاضل، لیلا. (1390). «تنگ تادوان و تنگ تیهویی: نویافته­هایی از هنر صخره­ای در استان فارس». پژوهش­های باستان­شناسی مدرس. (شماره 5-4)، 78-69.
  12. قسیمی، طاهر؛ و همکاران. (1389). «بررسی نقاشی­های پناهگاه صخره­ای آبدزو، فیروزآباد-فارس». باستان‌شناسی ایران. (شماره 1)، 26-17.
  13. صادقی، سارا؛ و همکاران. (1394). «بررسی نقش­مایه­های سنگ­نگاره آسو در شهرستان بیرجند». مطالعات فرهنگی اجتماعی خراسان. (شماره 4)، 96-75.
  14. عسکری خانقاه، اصغر؛ و محمد شریف کمالی. (1378). انسان‌شناسی عمومی. تهران: سمت.
  15. لباف­خانیکی، رجبعلی؛ و رسول بشاش کنزق. (1373). «سنگ­نگاره­های لاخ مزار بیرجند». سلسله مقالات پژوهشی. تهران: انجمن آثار ملی.
  16. لباف­خانیکی، رجبعلی؛ و میثم لباف­خانیکی. (1394). «سنگ­نگاره­های خانیک». دومین همایش ملی باستان‌شناسی ایران. بیرجند: دانشگاه بیرجند.
  17. محمدی­قصریان، سیروس. (1386). «معرفی نقوش کنده سنگستون در فلات مرکزی ایران». باستان پژوهی. (شماره 3)، 85-89.
  18. محمد­ی­قصریان، سیروس؛ و رحمت نادری. (1386). «بررسی و مطالعۀ نقوش صخره­ای خره هنجیران (مهاباد)». باستان پژوهی. (شماره 3)، 65-61.
  19. ملاصالحی، جکمت اللف؛ و همکاران. (1386). «باستان­شناسی صخره­نگاره­های جنوب کوهستانی استان قزوین (بررسی و مستندنگاری نقوش صخره­ای محوطه­های چلمبر، یازلی و قلیچ کندی)». باستان پژوهی. (شماره 3)، 45-35.
  20. وحدتی، علی‌اکبر. (1389). بوم­های سنگی: گزارش بررسی دو مجموعه هنر صخره­ای در استان خراسان شمالی (جربت و نرگسلوی علیا)، بجنورد: اداره کل میراث فرهنگی خراسان شمالی با همکاری اداره برنامه­ریزی و نشر سازمان میراث فرهنگی کشور.
  21. Aali, A. (2017). “The Pictograms of Agh Dash, Zanjan, North-Westran Iran”. Rock Art Research: The Journal of the Australian Rock Art Research Association. (vol 34), 100-105.
  22. Alizadeh, A. (2006). The Origins of State Organizations in Prehistoric Highland Fars, Southern Iran: Excavations at Tall-e Bakun. Chicago: Oriental Institute of the University of Chicago.
  23. Amiet, P. (1980). Art of Ancient Near East. New York: Harry N. Abrams Inc.
  24. Bednarik, R. G. (2009). “To be or not to be Palaeolithic: that is the question”. Rock Art Research.  (vol 26), 165-177.
  25. Bednarik, R. G. (2002). “The dating of rock art: a critique”. Journal of Archaeological Science. (vol 29), 1213-33.
  26. Benzel, K. (2010). Art of the Ancient Near East: A Resource for Educators. New York: Metropolitan Museum of Art.
  27. Clutton-Brock, J. (1962). “Near Eastern canids and the affinities of the Natufian dogs”. Zeitschrift für Tierzüchtung und Züchtungsbiologie. (vol 76), 326-333.
  28. Davis, Simon J. M; and F Valla. (1978). “Evidence for domestication of the dog 12,000 years ago in the Natufian of Israel”. Nature. (vol 276), 608-610.
  29. Formozov, A. A. (1965). “The rock paintings of Zaraut-Kamar, Uzbekistan”. Rivista di Scienze Preistoriche (vol 20), 63-83.
  30. Dayan, T. (1994). “Early domesticated dogs of the Near East”. Journal of Archaeological Science. (vol 21), 619-632.
  31. Ghasimi, T. (2016). “Recent Rock Art Finds from North of Kavar in Fars, Iran”. International Journal of Archaeology. (vol 4), 8-21.
  32. Hemati Azandaryani, E. (2015). “Discovering New Rock Paintings at Shmsali and Gorgali Rock Shelters in Kohgiluye and Bouier Ahmad Province, Southern Iran”. Arts. (vol 4), 61-67.
  33. Hole, F; and C Wyllie. (2007). “The Oldest Depictions of Canines and a Possible Early Breed of Dog in Iran”. Paléorient. (vol 33), 175-185.
  34. Hole, F. (1969). Prehistory and Human Ecology of the Deh Luran Plain. vol 1. Ann Arbor, MI: University of Michigan.
  35. Jacobson, E. (2001). Répertoire des pétroglyphes d’Asie centrale, Fasc. 6: Mongolie du Nord-Ouest Tsagaan Salaa /Baga Oigor. Paris: Diffusion de Boccard (Mémoire de la Mission archéologique française en Asie centrale 6).
  36. Jasiewicz, Z; and  A Rozwadowski. (2001). “Rock paintings-wall paintings: new light on art tradition in central Asia”. Rock Art Research. (vol 18), 3-14.
  37. Khosrowzadeh, A. (2017). “New Petroglyphs in Zia Abad Hassan Robat Plains (Isfahan Province, Iran)”. Mediterranean Archaeology and Archaeometry. (vol 17), 215-224.
  38. Lioyd, S. (1967). Early Highland peoples of Anatolia. New York: McGraw-Hill Co.
  39. Majidzadeh, Y.(1999). “The oldest narrative pictorial phrase on a pottery vessel from tepe Qabrestan”. The Iranian World: Essays on Iranian art and archaeology presented to E. O. Negahban. A. Alizadeh, Y. Majidzadeh, S. M. Shahmirzadi (eds.). Tehran: Iranian University Press, 80-84.
  40. Mashkour, M. (2000). “Paleoenvironmental investigations in the Qazvin plain (Iran)”. proceedings of the first international congress on the archaeology of the ancient Near East. P. Matthiae, A. Enea, L. Peyronel, and F. Pinnock (eds.). Rome: Università degli Studi di Roma "La Sapienza".
  41. Mashkour, M. (1998). “The subsistence economy in the rural community of Geoktchik depe in southern Turkmenistan: preliminary results of the faunal analysis”. Archaeozoology of the Near East III: proceedings of the third international symposium on the archaeozoology of southwestern Asia and adjacent areas. H. Buitenhuis, L. Bartosiewicz and A. M. Choyke (eds.). Groningen, The Netherlands ARC-Publication.
  42. Morales, V. (1990). Figurines and Other Clay Objects from Sarab and Çayönü. Chicago: The Oriental Institute, University of Chicago.
  43. Masson, V. M; and V. I Sarianidi. (1972). “Central Asia: Turkmenia before the Achaemenids”. Ancient people and places. Daniel G. (ed.).  London: Thames and Hudson, Ltd.
  44. Otte M. (2003). “Art rupestre de l’ouest iranien”. International Newsletter On Rock Art (INORA). (vol 37), 8-12.
  45. Remacle, L. (2007). “New field research on Houmian rock-art, Lorestan Province, Iran”. Bastanpazhuhi. (vol 2), 9-17.
  46. Rozwadowski, A. (2001). “The forgotten art of ancient Uzbekistan”. The Times of Central Asia. (vol 3), 14.
  47. Rozwadowski, A. (2019). “Rock Art of Northern, Central, and Western Asia”. The Oxford Handbook of the Archaeology and Anthropology of Rock Art. Bruno David and Ian J. McNiven (eds.). Oxford: Oxford University Press.
  48. Rozwadowski, A. and; K Lymer. (2012). “Rock art in Central Asia: history, recent developments and new directions”. Rock Art Studies. P. Bahn, N. Franklin, and M. Strecker (eds.). Oxford: News of the World IV, Oxbow Books.
  49. Sarhaddi, F. (2013). “Pictograph and Petroglyphs of Saravan (Sistan - Baluchistan, Iran)”. Ancient Asia. (vol 4), 1-8.
  50. Shirazi, R. (2016). “The petroglyphs of the Kajou Valley, Makran, Iran: Tang Sar, Dehirak and Deskigan assemblages”. Paléorient. (vol 42), 185-198.
  51. Tchernov, E: and F Valla. (1997). “Two new dogs, and other Natufian dogs, from the Southern Levant”. Journal of Archaeological Science. (vol 24), 65-95.
  52. Vahdati, A. (2011). “A preliminary report on a newly discovered petroglyphic complex near Jorbat, the plain of Jajarm, north-eastern Iran”. Paléorient. (vol 37), 177-187.
  53. Vahdati Nasab, H. (2008). “Helak, a Paleolithic Cave Complex Featuring Rock Art along the Northern Shore of Parishan Lake, Fars province, Iran”. Name-ye Pazuhesgah: Journal of Research Institute of I.C.H.T.O, Special International. (vol 22-23), 91-96.
  54. Ward, W. H. (1910). The seal Cylinders from Western Asia. Washington, DC: Carnegie Institution of Washington.
  55. Zutterman, C. (2003). “The bow in the ancient Near East, a re-evaluation of archery from the late 2nd millennium to the end of the Achaemenid Empire”. Iranica Antiqua. XXXVIII: 119-165.