گونه شناسی مساجد سنتی خراسان (شمالی– رضوی– جنوبی) بر مبنای فضای باز و نیمه‌باز

نوع مقاله : تاریخ معماری خراسان بزرگ

نویسندگان

1 کارشناس ارشد معماری اسلامی دانشگاه بین المللی امام رضا - مشهد - ایران

2 استادیار گروه معماری- دانشگاه علم و صنعت

چکیده

مسجد پیامبر(ص) الگوی اولیه معماری مساجد، ترکیب ساده‌ای از فضای باز و نیمه‌باز بود که در ایران پیش از همه در مساجد خراسان رایج گشت و تداوم یافت. مساجد خراسان در دو دوره سبک خراسانی و سبک آذری الگوی معماری مساجد ایران بوده‌اند و در هر دو دوره فضای باز و نیمه‌باز نقش اصلی را در الگوی مساجد داشته‌اند. ازآنجاکه تحقق بومی این الگو در منطقه خراسان دارای تنوع قابل‌توجهی است، الگوشناسی دقیق و خلاق این نمونه‌ها برای هر نوع تداوم هویتی از اهمیت بالایی برخوردار است. در این جریان الگوهای معماری مساجد که تحت تأثیر رویدادهای بومی، اقلیمی، فرهنگی و مذهبی هستند، مطالعه می‌شوند. همچنین لازم است روند این تغییر و تحولات مورد بررسی قرار گیرد. برای رسیدن به الگوی مناسب در جهت طراحی مساجد معاصر، شناخت دقیق این الگوهای سنتی و بومی ضروری است. از این‌رو کلیه مساجد ثبت‌شده در میراث فرهنگی در منطقه خراسان بزرگ فارغ از مرزبندی‌های شمالی، جنوبی و رضوی به‌عنوان نمونه‌های مورد مطالعه انتخاب شده‌اند. پژوهش پیش رو به روش تفسیری تاریخی است که هدف آن، گونه­شناسی مساجد این منطقه بر اساس اجزای فضایی همچون فضای باز و نیمه‌باز و فرم کالبدی-فضایی وابسته به آن است. بر این اساس مساجد بر مبنای دارا بودن و نبودن فضای باز به دو گونه مساجد صحن­دار و بی­صحن دسته‌بندی می‌شوند. مساجد صحن­دار نیز خود به سه دسته تقسیم می‌شوند که عبارت‌اند از مسجد صحن­دار با کشیدگی صحن در راستای قبله، مسجد صحن­دار با کشیدگی صحن عمود برجهت قبله و مساجدی با صحن مربع شکل. همچنین هرکدام از این سه گونه خود به زیرگونه‌هایی تقسیم‌شده و به ترتیب از ساده‌ترین و بنیادی‌ترین الگو تا پیچیده‌ترین آن‌ها، به تفکیک و بر اساس نوع ترکیب اجزای کالبدیشان معرفی می‌شوند و همچنین رابطه‌ هرگونه با گونه‌های ساده‌تر پیش از خود نشان داده خواهد شد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Typology of traditional mosques of Khorasan (North-Razavi-South) based on open and semi-open space

چکیده [English]

The Holy Prophet's Mosque, which is a simple combination of open and semi-open spaces, is a basic pattern of mosque architecture Which prevailed in the Khorasan mosques. Khorasan mosques were the architectural pattern of mosques in Iran in the two periods of Khorasani and Azeri styles.. In each of these two periods, the open and semi-open spaces play a major role in the mosque patterns. Since the native realization of this pattern in the Khorasan region is significant, the accurate and creative modeling of these samples is important for any type of identity continuity. In this paper, architectural patterns of mosques are studied under the influence of local event, climatic, cultural and religious events. It is also necessary to examine the process of these changes. In order to achieve a suitable pattern for the design of contemporary mosques, the exact recognition of these traditional and indigenous patterns is essential.
Therefore, all mosques registered in the cultural heritage in the Great Khorasan region, regardless of the northern, southern and Razavi boundaries, have been selected as samples. The purpose of the present study which has been done based on a historical interpretation method, is to identify the mosques of this region based on spatial components such as open and semi open spaces, and its physical-spatial form related to it. The mosques are divided into two types on the basis of open space, mosques with courtyard and without courtyard. The courtyard mosques are also divided into three categories: the mosque with a stretch of the courtyard in line with the qibla, the mosque with a stretch of the courtyard perpendicular to the direction of the qibla, and a square-shaped courtyard. The courtyard mosques are also divided into sub- categories. They are presented from the simplest and the most basic pattern to the most complex, respectivelybased on the type of composition of their body parts and their relationship to the types with a simpler precedent.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Historical Mosques of Khorasan
  • The typology of the mosque
  • Courtyard
  • porch