نقش مؤسسات خیریه داخلی و خارجی در رفع بحرانِ قحطی مشهد در دورۀ‌ٔ جنگ اول جهانی

نوع مقاله : جغرافیای تاریخی خراسان بزرگ

نویسندگان

دانشجوی دکتری تاریخ ایران بعد از اسلام دانشگاه فردوسی مشهد

چکیده

جنگ ‌اول جهانی (1336-1332ق/1918-1914م) گرچه در اروپا آغاز شد، اما دامنۀ آن به‌تدریج به دیگر نقاط جهان، ازجمله ایران رسید. بااینکه دولت ایران اعلام بی‌طرفی کرد، اما دولت‌های درگیر در جنگ موضع ایران را نادیده گرفتند و بخش‌های زیادی ازجمله مشهد به اشغال نظامی نیروهای متجاوز درآمد. حضور اشغالگران علاوه بر آسیب به امنیت و اقتصاد ایران، سبب بروز قحطی و شیوع انواع بیماری‌ها­ در مشهد شد که مرگ افراد بی­شماری را به دنبال داشت. مشهد ابتدا به اشغال روس­ها درآمد، ولی پس از انقلاب بلشویکی، نیروهای روسی از مشهد خارج و انگلیسی‌ها جایگزین آنان شدند. در این دوره، قحطی شدیدی در مشهد به وجود آمد و وضعیت زندگی مردم بحرانی شد. در این بحبوحه، مؤسسات خیریه داخلی و خارجی به‌منظور کنترل مشکلات و کاهش فشار اقتصادی و معیشتی به اقداماتی پرداختند. سؤال اصلی پژوهش حاضر این است که مؤسسات خیریه داخلی و خارجی در ایام قحطی در مشهد چه نقشی در رفع بحران قحطی طی سال‌های جنگ ‌اول جهانی داشته‌اند؟ یافته‌های پژوهش با استفاده از روشِ تحقیقِ تاریخی (از نوع توصیف و تحلیل) و با تکیه‌بر منابع اسنادی و مطبوعات نشان می‌دهد مؤسسات خیریه داخلی ازجمله دارالعجزه و دارالمساکین همگام با مؤسسات خیریه خارجی مانند هیئت هوسکاران قفقازی، میسیون‌های آمریکایی و کنسولگری انگلیس با ایجاد سرپناه، جمع‌آوری اعانه و اطعامِ جمعیت کثیری از فقرا و مستمندانِ مشهد در فرایند کاهش، کنترل و تا حدی رفع بحرانِ قحطیِ مشهد در سال‌های جنگ جهانی اول، نقش مهم و بسزای داشتند.

عنوان مقاله [English]

The Role of Domestic and Foreign Charities in Mashhad Famine Crisis During World War I (1336-1332 )

چکیده [English]

Abstract
The aftermaths of the First World War (1914-1918) which originated in Europe, gradually influenced many countries including Iran. Although the Iranian central government declared its neutrality to avoid entanglement in the First World War, the allied powers, dismissed Iran’s stance and imposed military occupation on considerable parts of Iran’s territory, including Mashhad. The presence of these occupying forces in Iran damaged national security and economy; moreover, it led to famine and incidence of several diseases causing the death of numerous people in Mashhad. Mashhad was initially occupied by Russian forces, though, after the Bolshevik Revolution, Russian forces left Mashhad and British forces replaced them. During this period a serious famine occurred in Mashhad and people encountered critical life. Meanwhile, national and foreign charities began to control the economic problems and reduce life pressure. The present research aims to seek the role of national and foreign charities in resolving the famine crisis in Mashhad during the years of World War I. A descriptive-analytical approach was adopted for the historical research methodology along with the use of documentary and press sources; the findings revealed that both national charities like Dar-ul-Ajazah And Dar-ul-Masakeen, along with foreign charities like Caucasian Huscar community, American mission, and British consulate, through providing shelter, collecting donations and feeding a large population of poor and needy people, had a significant effect on decreasing, controlling, and partly eliminating the famine crisis in Mashhad during world war I.
Keywords: Iran, Qajar period, First World War, Mashhad, Famine, Charity institutions